Płaszcz zabójcy

Odcinek 254: Karol Szymanowski, 1908 rok

2012-03-02T08:00:00.000+01:00

List Karola Szymanowskiego do przyjaciółki, Anny Marii Klechniowskiej, kompozytorki i pianistki.

Nervi, 2 marca 1908 roku

Karol Szymanowski, ok. 1910 roku.
Hanko droga.
Jesteś dobra, żeś do mnie napisała. Jeszcze lepiej zdaję sobie sprawę z tego, jakbym z Tobą chciał mówić — i jakim podłym środkiem porozumiewania się jest papier i atrament. Lubię rozmawiać — a nie cierpię wygłaszać monologów — a list jest zawsze bezsensownym monologiem. W liście osiąga się (albo nie) sztucznie to, co z rozmowy wypływa całkiem naturalnie — cudowne poznawanie wzajemne nowych wartości w sobie. — Dlatego też zasiadając z najlepszymi chęciami przed arkuszem papieru, po małej chwili czuję, że zacznę się kręcić w zaklętym kole niejasnych określeń, domyślników etc., i po chwili wstaję zniechęcony. Dlatego też i teraz, chociaż cieszę się, że jesteś w Lipsku, pracujesz dużo i korzystnie, jednak żałuję, że w tej chwili tu Ciebie nie ma....
Jak to dobrze, żeś mię zrozumiała wtedy, w Krakowie — zamiast mi powiedzieć: wynoś się, pókiś cały! — na co miałaś poniekąd prawo! Wlazłem jak intruz wówczas w Twoje życie — chcąc poprawiać, co mi się wydawało złem, co może mi się tylko wydawało! Zrozumiałaś, dlaczego to zrobiłem — i cieszę się. O sobie Ci nie chcę pisać — pędzę leniwy żywot, nic nie robiący i nie myślący — i, co najgorsza, czuję, że to poniekąd właściwy mi żywioł. Nie zrozum mię źle: czuję konieczność w życiu morza, gór i w ogóle cudownych rzeczy. Z jakim wstrętem myślę o zimie i naszych kolorach — nic nie jest w stanie zastąpić mi widoku palm i nieopisanych głębi morza. Chodzę czasami w góry z Har. Neuhausem, widzę wówczas ogromny szmat cudowny ziemi. Jest tam cicho i spokojnie. Wszystkie szmery i odgłosy ludzi pozostają daleko poza mną w dole. Przeważnie milczymy, żeby nie płoszyć cudownej godziny. Gdybym mógł, wyjechałbym daleko na południe do nieopisanych podzwrotnikowych lasów. Marzę o przepychu niewysłowionym roślinności, jako o rzeczy, która mi się z dawna należy i jest moja.
Anna Maria Klechniowska,
Lipsk, 1907 roku.
Widzisz więc, jak różnymi dwoma drogami kroczy moje życie. Widzisz więc, jak mi ciężko otrząsnąć się z moich wizji i majaczeń i snów o pięknie wiecznym — tak trudno żegnać je, by znów się stać zwykłym komediantem i sztukmistrzem kombinującym 12 tonów gamy w piękne kalejdoskopowe rysunki, ku uciesze ludzi. Nie umiem jasno pisać, sam nie wiem często, dlaczego mi się takie, a nie inne słowa z pióra wymykają. Czy Ci dam, a raczej czy potrafię dać kiedy zrozumieć, jaki jest dramat i jakie przeznaczenie mego życia? A tak bym chciał. Wówczas w Krakowie byłem zimny i twardy dla siebie, byłem także w pewnym zakresie bardzo mądry i wszechwiedzący. Jedyną sprężyną, co mnie poruszała, była radość i uczucie dla Ciebie, Hanko. — Czy mnie rozumiesz? — mogłem się mylić co do Ciebie specjalnie — ale robiłem, co musiałem robić. W tym roku na wiosnę nie przyjadę już do Lipska — pojadę wprost do domu na wieś — muszę być sam, muszę się znów wziąć twardo w ręce i pracować, pracować bez końca. — Zanadto się już zdemoralizowałem tutaj i sam siebie nie słucham. Ale już znam wędzidło i umiem sobie je nałożyć. Hanko, napisz znów do mnie, dobrze? Tymczasem ściskam Ciebie
Twój Katot

Karol Szymanowski, Korespondencja, t. 1, oprac. Teresa Chylińska, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1982, s. 157-158.

Odcinek 253: Samuel Pepys, 1667 rok

2012-03-01T08:00:00.003+01:00

Z dziennika Samuela Pepysa

1 marca 1667 roku

Dirck Hals, Wesoła kompania
z flecistą, I poł. XVII wieku.
Po dniach ciepłych, zgoła jak latem, nastała bardzo zimna pogoda i zimno było strasznie, kiedy rano wstawałem. Sir J. Carteret przysłał po mnie, bym się z nim rozmówił o sprawach Marynarki tudzież o najlepszym użyciu pieniędzy, jakie mamy, a których jest zaledwie około 30 000 funtów, gdy potrzeba nam dziesięć razy tyle; co czyni mi życie niemiłym z uwagi na interes publiczny. Potem do urzędu, a na południe do domu, gdzie zastałem pana Greetinga, który ma żonę uczyć gry na flecie; myślę, że znajdzie w tym rozrywkę i że nie będzie to dla niej trudne. Po jego odejściu przed obiadem prosiłem żonę, by zaśpiewała. Biedaczka! Ma takie złe ucho, że mnie to rozezłościło, aż nieboga rozpłakała się widząc mnie tak na nią zagniewanym, ale myślę, że nie powinienem jej tak bardzo zniechęcać, lecz będę się starał wytłumaczyć jej naturę dźwięków, jako że pragnie uczyć się tylko, by się mnie podobała; bardzo też jestem niesprawiedliwy, że ją tak zniechęcam, ale wnet pogodziliśmy się i przyjaciółmi siedliśmy do obiadu. Nie mogę zapomnieć, że przed samym obiadem dali mi znać, że jakiś człowiek z Huntingdon chce ze mną mówić; i jak mi serce podeszło do gardła ze strachu, że to może mój ojciec, który od dawna choruje, umarł. Wprawiło mnie to w wielkie drżenie, ale chwała Bogu, nie było to nic takiego, tylko ktoś z tamtych stron (daleki krewny) przybył po wypłatę 50 funtów z legatu mego stryja, które wypłaciłem, byle tylko ojciec nie musiał płacić.

Samuel Pepys, Dziennik, t. 2, tłum. Maria Dąbrowska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1954, s. 156–157.

Odcinek 252: Michał Bałucki, 1876 rok

2012-02-29T08:00:00.054+01:00

List Michała Bałuckiego do Wincentego Rapackiego, aktora

Kraków, 29 lutego 1876 roku

Ilustracja do książki
The Bachelor’s Christmas
Roberta Granta.

Kochany Rapaksie!
Bóg zapłać za serdeczne życzenia. Przyznam Ci się w sekrecie, że nawykły przez tyle lat do kawalerskiej swobody i samotności z niepokojem brałem złote kajdany małżeńskie. Nie bałem się zawodu, bo zbyt znam zacny charakter mojej pieszczotki, bym mógł mieć przez chwilę powątpiewanie, czy z tej strony będę szczęśliwy, ale zachmurzała mnie troska o niepewne jutro i obawa, czy życie małżeńskie da mi spokój potrzebny do pracy i energię. Dziś te obawy ustąpiły prawie całkiem. U wrót nowego życia znalazłem tyle życzliwości w ludziach i wiary w swoje siły, że spokojniej patrzę przed siebie. Prawda, że to dopiero dwa tygodnie mego małżeństwa, ale już przyszedłem do tego przekonania, że stary kawaler to wcielone samolubstwo, lubieżność i pasożytność, a w małżeństwie dopiero człowiek czuje się człowiekiem. Może trzeba będzie więcej się kłopotać, ale też za to więcej jest ochoty borykania się z losem, gdy się wie, dla kogo i po co. Spleen, mizantropia, tetryczność i melancholia, które zaczęły już zakładać sobie leże w moim umyśle — ustąpiły teraz całkiem. Nie powiem, żebym się odmłodził, alem zmężniał. Oby tylko Bóg dał zdrowia i fantazji twórczej, a jakoś pójdzie.

Michał Bałucki.

Dziękując Ci jeszcze raz za przesłane mi życzenia, muszę także podziękować Ci za pośrednictwo łaskawe w sprawie sprzedaży mojej komedii. Lewental przesłał pieniądze i to bardzo w porę. Przydały się na różne wydatki przedślubne. Obecnie nie pozostaje mi, jak wyzyskać do ostatka życzliwość Twoją i prosić Cię o przyspieszenie wystawienia sztuki, aby prędzej można wydobyć za nią grosze z kasy teatralnej. Obiecałeś mi wystawić ją najdalej w początkach marca, równocześnie z rozpoczęciem druku. Druk już znacznie postąpił, a to osłabia znacznie interes sztuki, gdy publika obznajomiona już z treścią i rozwiązaniem. Bądź więc łaskaw, o ile to jest możliwe, przyspieszyć wystawienie, zanim się druk ukończy.

[...] W chwili, gdy to piszę, żoneczka moja przypomina mi, żebym się od niej osobno kłaniał Tobie i żonie Twojej i podziękował za serdeczne życzenia zgody, co też niniejszym dopełniam, łącząc dla Ciebie uścisk serdeczny i bratnie pozdrowienie. [...]
Całuję Cię serdecznie, a Pani Twojej rączki całuję.
Twój Michał

Michał Bałucki, Korespondencja teatralna Michała Bałuckiego, wybór i oprac. Danuta Szczęsna, Państwowy Instytut Wydawniczy 1981, s. 64-66.

Odcinek 251: Stefania Wilczyńska, 1936 rok

2012-02-28T08:00:00.005+01:00

Korespondencja Stefanii Wilczyńskiej z kibucu Ein Harod w Palestynie

Stefania Wilczyńska (1886-1942) była współpracowniczką Janusza Korczaka, wspólnie z nimi tworzyła i prowadziła Dom Sierot. Ze swoich pobytów w Palestynie przesyłała korespondencje do "Małego Przeglądu", pisma dla dzieci założonego przez Janusza Korczaka. Zginęła wraz z dziećmi i Korczakiem w obozie zagłady w Treblince. Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra zachęca do poświęcenia tegorocznego Dnia Kobiet Stefanii Wilczyńskiej.

„Mały Przegląd”, 28 lutego 1936 roku

Słyszeliście kiedyś, jak się mówi:
Stefania Wilczyńska w Palestynie, 1938 r.
– Wynoś mi się stąd, gdzie pieprz rośnie!
To znaczy „zejdź mi z oczu, umykaj jak najdalej”.
Właśnie jestem bardzo daleko i jadłam wczoraj na obiad pieprz nadziewany. Do ogórka podobny.
Więc właśnie tak daleko, że wiele rzeczy wygląda inaczej niż u nas. Np. byłam z dziećmi na wystawie obrazów, malowanych przez kilku robotników po pracy. To było w sąsiedniej wsi. Ten robotnik nam tłumaczył, nie, właściwie nie tłumaczył, a pytał, co ten obraz wyobraża, co na nim widzę. Np. były rysunki różnych rąk, spracowanych takich, zmęczonych. A na jednym obrazie pola znane z okolicy i kawałek nieba. Robotnik zapytał:
– Jaką tu porę widzicie?
Ktoś odpowiedział:
– Wiosna.
A on:
– Przyjrzyj się, jak tu zielono, jak rośnie, jak rozkwita – toż to zima.
Aha, zielono – znaczy tu zima. I pomyślałam, czy się teraz ślizgacie, czy biało tam jest u was od śniegu, czy czarno od błota.
I z pracą też inaczej. Z wagonu na jednej stacji w gorący dzień piach na furę sypano. Młody spieszył się bardzo i tylko mu łopata w rękach migała. Nowy pracownik. A stary do niego: „Nie spiesz się, mamy jeszcze dużo dzisiaj roboty”. A tak, jak dużo roboty, to lepiej wolno, żeby sił starczyło.
Tu wiele ludzi tak pięknie pracuje. Niby powoli, nie widać, spokojnie, bez pośpiechu, a ile zdążą! To są doświadczeni pracownicy. U nas pani Zalewska [żona dozorcy Domu Sierot] tak pracuje. Tacy znają zmęczenie ostatniej godziny pracy, znają swoje siły i siłę słońca. Nie tak jak Aron lub Abram, którzy w piłkę grają bez zastanowienia, kopią doły bez odpoczynku lub noszą na raz za ciężkie na ich siły szczapy drzewa. I muszą prędko przestać, zadyszani, spoceni, czerwoni jak buraki.
Ale co najdziwniejsze tu dla mnie, że nie ma głupiej mody obrażania się. Wyobraźcie sobie: nie obrażają się, nawet dziewczynki dwunasto-, czternastoletnie. O chłopakach to już nie mówię, bo oni i u nas nie bawią się w takie głupstwa.
Wydaję tu w szkole podwieczorki: mleko i chleb z powidłami z winogron. Do 14.30 ma być wszystko skończone, bo dzwonek na zajęcia poobiednie. A tu się zjawia czternastoletnia Rut albo jej koleżanka Nomi, spóźniona o całą godzinę. Jak to się tam u nas nazywa: arystokracja – wyjątki – starsze – VII oddział. Ale ja bez litości. Spóźniłaś się – nie dostaniesz. A na drugi dzień przychodzą wcześnie, uśmiechnięte, jak gdyby nigdy nic. I tak jest bardzo często; pozłoszczą się chwilę, pogniewają, ale króciutko.
Tu mnie nazywają zwyczajnie: Stefa. Wszyscy ze wszystkimi na „ty”. Taki już język i zwyczaj. Pierwszy raz kogoś zobaczysz i już na „ty”. Młodzi i starzy, dalecy i bliscy – wszyscy „ty” i po imieniu.
Nie dostałam odpowiedzi, więc nie wiem, czy was zaciekawiło, co napisałam o pszczołach i krowach, a chcę wam trochę o tutejszych kurach opowiedzieć. Jedna z robotnic, która pracuje w kurnikach od sześciu lat, wita się rano z kurami. Mówi, że jeden nowy kogut był taki złośnik i dziobnął ją tak mocno, aż noga bolała. Ale tak codziennie dobrocią przyzwyczaił się i uspokoił. Niektóre koguty stawiaki takie – im który grzebień ma ładniejszy. A bardziej leniwe niż kury. Nawet im nie chce się w piasku piór oczyścić i brudasy większe. Jak niektóre chłopaki.
Tu jest kilka ulic tych kurników. Widne, jasne domki. Kury jedzą tylko, kiedy widno, a ludzie chcą, żeby jak najwięcej jadły, bo wtedy dużo jajek znoszą. A w zimie dzień krótki, to na dwie godziny, nim się rozwidni, zapala się elektryczność w kurnikach, żeby myślały, że już dzień. I dostają bardzo pożywne jedzenie, i tran także. Różne kasze i chleb rozmoczony, i makuchy, i zsiadłe mleko. A w lecie jarzyny różne, żeby nie odczuwały tak bardzo pragnienia, bo upały. [...]
Kiedy tak stali malcy obok kurnika, gdzie pełno było kurcząt, które dopiero wylęgły się z jajek, powiedziała pani Fejga do Gidona z II oddziału:
– Patrz, kurczęta żyją dopiero dwa dni, a już same jedzą, nie trzeba ich wołać ani przypominać.
A Gidon na to:
– Żebym ja mógł jeść, kiedy chcę i ile chcę, to by też tak było.
A trzeba wam wiedzieć, że Gidon ma siedem lat, bo tu do pierwszego oddziału idzie się, jak się ma sześć lat – że ten Gidon bardzo często spóźnia się na posiłki i do szkoły, bo jest bardzo zajęty na dworze i dzwonka nie słyszy. Znacie takich Gidonów w swojej gromadzie, tylko że tu doprawdy trudno dzwonek usłyszeć, jeszcze trudniej niż na wsi.
Pozdrowienia dla wszystkich
Stefa W.
[...]

Cyt. za: http://izrael.org.il/historia/539-listy-stefanii-wilczyskiej-z-palestyny.html

Odcinek 250: Oskar Wilde, 1893 rok

2012-02-27T08:00:00.003+01:00

List Oskara Wilde'a do Pierre'a Louÿsa

27 lutego1893 roku

Pierre Louÿs, francuski pisarz,
autor utworów o tematyce erotycznej.
Przyjaźnił się z Oskarem Wilde’em.

Mój Drogi Pierre,

czy ten załącznik to istotnie wszystko, co masz mi do powiedzenia, tak mi się odwdzięczając, że spośród wszystkich moich przyjaciół wybrałem Ciebie, aby Ci zadedykować Salome? Jestem tak dotknięty, że brak mi słów.
Ci, którym wysłałem jedynie egzemplarze książki, napisali do mnie czarujące listy zabarwione subtelnym uznaniem dla mego utworu. Ty jeden - Ty, którego imię wypisałem złotem na purpurze - Ty, nie mówisz ani słowa; nie rozumiem również Twojego telegramu; zapewne jakiś nic nieznaczący żart, kropla pianki bez wina. Jakże się na Tobie zawiodłem! Gdybyś przysłał telegram z "Je vous remercie" [dziękuję panu], to by mi wystarczyło.
Novum to dla mnie, że przyjaźń jest kruchsza niż miłość.

Oskar Wilde

Nic nie mogło być inaczej: Listy Oskara Wilde'a, oprac. i tłum. Danuta Piestrzyńska, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2005, s. 73.

Odcinek 249: Vincent van Gogh, 1877 rok

2012-02-26T08:00:00.003+01:00

List Vincenta van Gogha do brata, Theo

26 lutego 1877 roku

John Everett Millais, Hugenot, 1852 r.
Godziny, które spędziliśmy razem, szybko przeminęły. Zniknęła nam z oczu dróżka za dworcem, gdzie widzieliśmy słońce zachodzące nad polami i wieczorne niebo odbijające się w kanałach, i stare pnie drzew porosłe mchem, i mały wiatrak na horyzoncie. Chciałbym tam jeszcze raz pójść, wspominając ciebie.
Do listu dołączam reprodukcję obrazu Hugenot i proszę, żebyś ją powiesił na ścianie w twoim pokoju. Znasz zapewne tę historię: w wigilię nocy św. Bartłomieja pewna dziewczyna ostrzegała swego chłopca, że będą się działy rzeczy straszne, i prosiła go, żeby nosił na ramieniu białą opaskę, będącą oznaką katolików. Młodzieniec ów nie chciał się jednak na to zgodzić, gdyż wiara i obowiązek były mu droższe aniżeli ukochana dziewczyna.
..................................................................................
Dziękuję ci, żeś mnie wczoraj odwiedził. Starajmy się, ile tylko możliwe, nie mieć żadnych tajemnic przed sobą wzajemnie - jesteśmy przecież braćmi.
Miałem dziś wiele pracy, wprawdzie tylko różne drobiazgi, ale należą one do moich obowiązków. Gdybyśmy nie mieli poczucia obowiązku, nie bylibyśmy zdolni zachować równowagi umysłu. Poczucie obowiązku wszystko uświęca i z wielu drobiazgów czyni jedną wielką całość.

Vincent van Gogh, Listy do brata, tłum. Joanna Guze, Maciej Chełkowski, Czytelnik 2002, s. 49-50.

Odcinek 248: Stendhal, 1842 rok

2012-02-25T08:00:00.000+01:00

List Stendhala do Filipa Cini

Compiegne, 25 lutego 1842 roku

Drogi hrabio,
Dostałem pański list z 6 lutego. Z wielkąprzyjemnością dowiaduję się, że pani hrabina cieszy się doskonałym zdrowiem iże dopiero o piątej rano wyszła ze świetnego balu, wydanego przez naszegoambasadora. [...]
Scena myśliwska, autor nieznany, koniec XIX wieku.
Często myślałem o panu polując w pięknychlasach w okolicy Compiegne. Zaprzyjaźniona ze mną dama, która miała męża bardzoleciwego i zapalonego myśliwego, straciła tego małżonka; konieczne formalnościzmusiły ją do zamieszkania w jego zamku. Zaprosiła przyjaciół, żeby jej w tejsmutnej okoliczności dotrzymywali towarzystwa. Jako zawołany myśliwy,otrzymałem w spadku wspaniałe polowanie. Najmniej przez pięć dni w tygodniurobiłem po pięć i sześć mil z myśliwymi z sąsiedztwa, z którymi szybko wszedłemw najlepszą komitywę. Czy pan mi uwierzy? Często żałowałem samotności wCivitavecchia. Uprzejmość zmuszała mnie do prawie że nieustających pogawędek inie mogłem się oddawać własnym myślom, co byłoby mi takie miłe w tychwspaniałych lasach. Na domiar mej niedoli musiałem, pod grozą zyskania sobie opiniidumnego, przysłuchiwać się ciekawym rozmowom trzech dojeżdżaczy nieboszczykadziedzica, którym dawałem pięć franków dziennie, ilekroć coś upolowałem; strzelałem na ogół po pięć do dziesięciu sztuk.Byłbym szczęśliwy, gdybym za dziesięć mógł kupić prawo nieodzywania się przez całydzień. Ale zyskałbym sobie reputację przykrego człowieka u pań pokojowych zzamku i ośmiu czy dziesięciu służących, którzy nam towarzyszyli. Inna niedolato konieczność przebierania się do obiadu. Ponieważ zmarły dziedzic miał otrzydzieści pięć lat więcej niż młoda wdowa, postanowiono, że pomimo żałoby i żebynie karmić smutkiem przyjaciół przybyłych z Paryża dla dotrzymywania jejtowarzystwa, może wydawać obiady dla dam z okolicy. Mimo okropnych drógzjeżdżano się na te obiady z odległości trzech mil. Wyznam panu nawet, żewesołość panująca podczas tych obiadów była dla nas krępująca. Teraz znów sięmówi o powrocie, jeśli nie na polowanie, to przynajmniej na wieś w pierwszych dniachmarca. Zimę mamy do tej pory bardzo piękną, dwa razy w tygodniu jest słońce,śnieg ledwie że popadał. Dowiaduję się z gazet, że Bolonia była zasypanaśniegiem. A wy, w Rzymie, czy byliście kontenci z zimy? Proszę mi wybaczyć tendługi list, stałem się tak leniwy do pisania, że skwapliwie korzystam z tejdobrej okazji, żeby z panem dłużej pogawędzić.
Proszę przyjąć, drogi hrabio, zapewnieniamej najszczerszej przyjaźni i najgłębszego szacunku
B.

Stendhal, Korespondencja. Wybór, tłum. HannaSzumańska-Grossowa, Państwowy Instytut Wydawniczy 1963, s. 533–535.

Odcinek 247: Vaclav Havel, 1980 rok

2012-02-24T08:00:00.059+01:00

List Vaclava Havla z więzienia do żony, Olgi
24 lutego 1980 roku

Vaclav Havel w maju 1978 roku.

Droga Olgo!
Kończy się niedzielne popołudnie, a ja wciąż nie mogę przyjść do siebie po szczególnym przeżyciu, jakim jest widzenie, wciąż od nowa przypominam sobie wszystko, o czym mówiliście, cieszę się ze wszystkich dobrych wiadomości, równocześnie jednak radość moją zakłóca jakieś dziwne przygnębienie i zdenerwowanie. Nie mogę powiedzieć, że to depresja - w zasadzie jestem w dobrym nastroju - trochę tylko wytrącony z równowagi, roztargniony, rozkojarzony i niespokojny. Żyję tu w zupełnie innym świecie niż wy, a kiedy tak nagle zjawicie się tutaj, przynosząc ze sobą inny świat, w którym żyjecie wy i do którego należę też ja, jest to dla mnie bardzo szczególne wydarzenie, które cieszy i podnosi na duchu, ale równocześnie niepokoi i na swój sposób boli. Muszę do tego dopiero przywyknąć.
Ciekawe, że jest to właściwie innego rodzaju przeżycie niż widzenia w areszcie. Tam, co prawda, też byłem oderwany od swojego świata domowego, ale nie był to jeszcze świat tak krańcowo inny, był to raczej jakiś tymczasowy „nie-świat”, zawieszony w próżni. To zderzenie nie było więc tak gwałtowne.
Jeśli chodzi o samo widzenie: chociaż atmosfera była trochę nerwowa, a rozmowa nieco chaotyczna (zresztą inaczej być nie mogło), myślę, że się udało i jestem z niego bardzo zadowolony. Nie spodziewałem się, że w ciągu godziny zdążymy sobie tyle powiedzieć, a przede wszystkim, że usłyszę tyle dobrych wiadomości. Wszystko, o czym mówiliśmy, dobrze zapamiętałem i teraz to sobie odtwarzam, analizuję i oceniam. Cieszę się oczywiście, że moje sztuki grają w dobrych teatrach, cieszę się, że pamiętają o nas przyjaciele, że nie opuściłaś rąk i zrobiłaś coś nawet w tak trudnej sprawie, jak planowana przez nas zamiana mieszkania. Głównie jednak - jak zawsze - cieszę się, że wszystko jest jak dawniej, to znaczy w porządku, krótko mówiąc, że Ty, Puzuk i wszyscy przyjaciele jesteście wciąż tacy sami, tacy, jakich was znam. Wierność i - jak to określam - stałość stawiałem zawsze ponad wszystko inne i muszę powiedzieć, że z biegiem lat cechy te cenię coraz wyżej. To nie jest konserwatywne ukochanie status quo, a tylko szacunek dla ludzkiej tożsamości i kontynuacji. Zresztą nie jest chyba sprawą przypadku, że wszystkie moje sztuki krążą wokół kwestii continuum i rozpadu tożsamości.
[...] To dziwne, ale w tej chwili wydaje mi się prawie niemożliwe, że kilka godzin temu widzieliśmy się i rozmawialiśmy jak gdyby nigdy nic. Czy to była prawda? Chyba tak. Nie mogę wyjść ze zdumienia. A więc obojgu wam za to widzenie dziękuję - i raz jeszcze wszystkich serdecznie pozdrawiam -
Twój Vaszek

Olga i Vaclav Havlowie, październik 1989 roku.

Cyt. za: Ogrody listów miłosnych: Od Owidiusza do Kieślowskiego, oprac. Marlena Krzyżostaniak, Astrum 1999, s. 151-152.

Odcinek 246: Maria de Sévigne, 1680 rok

2012-02-23T08:00:00.002+01:00

List Marii markizy de Sévigne do córki, Franciszki Małgorzaty de Grignan

Paryż, piątek 23 lutego 1680 roku

Catherine Deshayes zwana La Voisine,
położna, zajmowała się wróżbiarstwem,
oskarżona o czary i trucicielstwo.
Zamieszana w skandal trucicielski
na dworze Ludwika XIV i stracona.
Akwaforta Roberta Nanteuila, ok. 1680 r.
[...] Opowiem wam tylko o pani Voisin: nie we środę, jak napisałam, lecz dopiero wczoraj została spalona. Od poniedziałku znała już swój wyrok, rzecz to dość niezwykła. Wieczorem powiedziała do strażników: „Jak to, żadnej przekąski nie będzie o północy?” I pożywiała się razem z nimi w środku nocy, dla czystej fantazji, gdyż nie był to wcale postny dzień; wypiła wiele wina i wyśpiewywała pijackie piosenki. We wtorek poddano ją torturze zwyczajnej i nadzwyczajnej; zjadła obiad i spała osiem godzin; konfrontowano ją na łożu tortur z paniami de Dreux, Le Feron [oskarżonymi o zamiar otrucia mężów] i wieloma innymi. Nie wiadomo jeszcze, co powiedziała, lecz wciąż się przypuszcza, iż niejedną rzecz dziwną ujrzymy. Wieczorem zjadła kolację i choć cała była zdruzgotana, rozpoczęła znów sprośne hulanki, skandal czyniąc; wytknięto jej, iż wstydu nie ma i że raczej powinna pomyśleć o Bogu i śpiewać Ave maris stella lub Salve, a nie tamte piosenki; odśpiewała parodię obu tych pieśni, jadła cały wieczór i poszła spać. Cała środa upłynęła podobnie, na konfrontacjach i sprośnych piosenkach, przy jedzeniu i piciu bez umiaru; nie chciała słyszeć o spowiedniku. Wreszcie we czwartek, czyli wczoraj, przyniesiono jej tylko bulion: narzekała, że sił mieć nie będzie na rozmowę z tymi „panami”. Przywieziono ją karocą z Vincennes do Paryża; ogarnęły ją lekkie duszności i niepokój; próbowano nakłonić ją do spowiedzi, wszystko na nic. O piątej ją związano; ukazała się na wózku z pochodnią w dłoni, cała na biało, w stroju skazanych na stos; była bardzo czerwona i widziano, jak odpycha gniewnie spowiednika i krzyż. Widzieliśmy ją, gdy przejeżdżała koło pałacu Sully: była tam pani de Chaulnes i pani de Sully, hrabina de Fiesque i inni jeszcze. W katedrze Notre-Dame nie chciała okazać skruchy, a na placu de Gréve wzbraniała się wysiąść z wózka, jak tylko mogła. Wyciągnięto ją siłą i posadzono na stosie, przywiązując łańcuchem; okryto ją słomą; bluźniła bardzo; kilkakrotnie odrzucała słomę, lecz w końcu ogień się wzmógł i straciliśmy ją z oczu; teraz prochy jej krążą już na wietrze. Taka była śmierć pani Voisin, sławnej przez swoje zbrodnie bezbożnicy. Sądzi się, że jeszcze nastąpią dalsze, zaskakujące nas wszystkich zdarzenia.
La Voisin w celi.
Pewien sędzia, z którym mój syn rozmawiał niedawno, mówiąc, iż rzecz to niesamowita, że pali się je tak na wolnym ogniu, odrzekł mu: „Mój panie! Istnieją pewne względy dla płci słabej”. „Jakże to, czy się je dusi?” „Nie, rzuca im się kłody na głowę; pomocnicy kata zrywają im głowy żelaznymi hakami”. Widzisz więc, moja córko, że to wcale nie takie straszne, jak się myśli: jak się czujesz po tej opowieści? Mnie aż zadzwoniły zęby. [...]

Listy pani de Sévigne, tłum. Michał Mroziński i Anna Tatarkiewicz, Państwowy Instytut Wydawniczy 1981, s. 279–280.

Odcinek 245: Antoni Słonimski, 1931 rok

2012-02-22T08:00:00.027+01:00

„Kronika tygodniowa” Antoniego Słonimskiego

„Wiadomości Literackie” 1931, nr 8, 22 lutego.

Antoni Słonimski.
Kwiaty i motyle! Wieleż radości przynoszą nam te rośliny i te stworzonka. Ktoś porównał motyla do fruwającego kwiatu. I słusznie! Owad błonkoskrzydły, mieniący się wszystkimi kolorami tęczy, gdy w kapryśnym locie muśnie skrzydełkiem płatki nasturcji, rezedy albo róży polnej, gdy poderwie się z kielicha, wygląda jak płatek kwietny oderwany przez wiatr od łodyżki i uniesiony wysoko w powietrze. Nie można, mówiąc o kwiatach i motylach, nie wspomnieć również o ich starszym rodzeństwie. Mam tu na myśli oczywiście ptaki. Któż z nas nie pamięta tych wszystkich cip-cip i czirip-czirip, które co wiosna zaczynają kwilić w gaikach, a milkną dopiero, gdy śnieg białym puchem przykryje ziemię. Kwiaty, motyle i ptaki są radością naszych oczu i uszu. Prawdziwy miłośnik przyrody już teraz, grzejąc się przy kominku, z radością zaciera ręce na myśl o tych wszystkich „Cytrynkach”, „Kapustnikach” i „Żeglarkach”, które wiosną i latem złapie w swoją muślinową siatkę na motyle. A wiosenka, nasza pani i władczyni, już niedaleko. Choć jeszcze strumień na łące nie wyzwolił się z lodowej okowy, choć gałązki jeszcze nie śmią puścić pączków, już w lesie pod korą drzew kornik składa swe jajeczka. Hej! Hej! Na gałązce świerku przysiadła sowa-myszołówka i też zamyśla już o złożeniu jajeczek. Pod krzaczkiem przysiadł zajączek i pilnie nadstawia uszu. I on zamyślił się, i on czeka królewny wiosenki i świeżych listków kapusty. Królewna wiosenka ma swoje uroki, ale przecież i król mróz jest malarzem nie lada. Gdy nie ma jeszcze prawdziwych kwiatów, popatrzmy na kwiaty, jakie maluje na szybach naszego pokoju. Czegóż tam nie ma! Obok śnieżnych paproci rozrasta się bujny krzew lodowatego cukru. Aż ślinka idzie do ust na sam widok. Nie radzimy jednak dotykać języczkiem do szyby, bo mróz psotnik boleśnie może uszczypnąć w języczek. Lepiej zadowolimy się chuchnięciem na szybę i popatrzmy na ogród śpiący pod kołderką śniegu. A cóż to za ptaszek sfrunął z dzwonnicy kościółka? Toż to przecież nasza stara znajoma kawka-rybogonka! Tuż obok niej, śmiesznie podskakując, szuka ziarenek szczygieł-czerwonobrzuszek. Jakże ciekawie i wesoło kręci swym zadartym dziobkiem. Mówiąc o ptaszkach, czyż wolno nam zapomnieć o wiernym szarym wróbelku? Któż to tak śmiało sfruwa na okno, gdy Marysia wysypuje okruszki?

To nasz pan wróbel z przyjaznym ćwir-ćwir zabiera się do smacznego śniadanka. Wie on, ten psotnik, że jeszcze parę głupich miesięcy, a przyroda przebierze się w swoje wiosenne ubranko. Wyfruną wtedy pszczółki z ula, motylki z kokonów i dziewczęta wiejskie, barwniejsze od motyli, wyfruną z chatynek i przybrane polnym kwieciem staną pod wiejskim kościółkiem. Kiedy już przyjdzie królewicz Lipiec, zaśpiewamy wtedy: „I od tej chwili będziemy żyli, życiem wesołych ptaków i motyli”, zanucimy tę piosenkę ludu naszego, patrząc z ufnością na wiosenne obłoczki pierzaste, które rozpędza wiatr swawolnik. Hej! Cip-cip! Czirip! Ćwir-ćwir! Tralala!

[Przypis Antoniego Słonimskiego do wydania książkowego] Felieton o kwiatkach i motylkach był moją reakcją na skreślenia cenzuralne. Ponieważ wyrażono życzenie, aby w piśmie nie było demonstracyjnych nie zadrukowanych pustych miejsc pozostałych po konfiskacie tekstu, poświęciłem „Kronikę tygodniową” ćwierkaniu ptaszków, z nadzieją, że cenzor nie zrozumie, a czytelnik zrozumie, co to ćwierkanie oznacza.

Antoni Słonimski, Kroniki tygodniowe 1927–1931, LTW 2003, s. 278–279.

Odcinek 244: Jarosław Iwaszkiewicz, 1961 rok

2012-02-21T08:00:00.031+01:00

Z dzienników Jarosława Iwaszkiewicza

21 lutego 1961 roku

Vincent van Gogh, Kwitnące gałęzie migdałowca,
San Remy, ok. 1890 r.
Dzisiaj dzień wyjazdu. Migdały opadają.
Tak się. dziwnie złożyło, że zaczęły kwitnąć w dzień mojego przyjazdu, a zaczynają opadać z końcem mojego pobytu. Tak jakbym to wyliczył albo otrzymał depeszę i przyjechał tylko to obserwować.
Nasze drzewa kwitną piękniej, tylko że te są duże, rozłożyste - niklejsze dużo od naszych czereśni czy wiśni, nie mówiąc już o jabłoniach. Nie są jednakowe wszystkie w kolorze, niektóre różowe, a niektóre czysto białe. Środek każdego kwiatu jest różowy i w zależności od tego środka koloryt całego drzewa staje się odmienny.
Wczoraj z Castelmola cała dolina pomiędzy Mola a Etną wyglądała jak welon różowawy. Na drodze do Piazza Armerina, gdzieś koło Motta Sant'Anastasia, na tle żółtych piasków taka różowa kaskada robiła znowuż zupełnie inne wrażenie.
Ale tam, w głębi lądu, migdałów mało. Nigdzie nie widziałem ich kwiatów na tle zielonej pszenicy.

Jarosław Iwaszkiewicz, Dzienniki 1956–1963, t. 2, oprac. Agnieszka i Robert Papiescy, Radosław Romaniuk, Czytelnik 2010, s. 443.

Odcinek 243: Maria Konopnicka, 1896 rok

2012-02-20T08:00:00.006+01:00

List Marii Konopnickiej do stryja, Ignacego Wasiłowskiego

Rzym, 20 lutego 1896 roku

Najdroższy Stryju!

Maria Konopnicka, ok. 1890 roku,
rys. Maria Dulębianka.

Niezbyt zdrowa jestem i opóźniam się z tego powodu z listem. Co tam się dzieje z ręką chorą? Jak się czujesz, drogi Stryju? Mam w Bogu nadzieję, że wrzód ten doskonale się już goi, że wracasz do sił, drogi Stryjeczku, że wstajesz, że odzyskujesz i sen, i apetyt. Niechże tam lecą moje serdeczne chęci, żeby wszystko było jak najrychlej dobrze! Boć tyle tylko spokoju i pociechy, gdy się pomyśli, że drogim naszym nic nie dolega, że im dobrze.
Ja tu przyjechawszy przed dziesięciu dniami, trafiłam na dnie pogodne, słoneczne, ale z rana i wieczorem bywały i są zimna przymrozkowe, tak że i szron się bieli po ogrodach Borgesów, na które mam okno. Za miastem już mieszkam, dla taniości, za bramą del Popolo, w wielkiej kamienicy, która podług tutejszego zwyczaju zwie się "palazzo", na piętrze piątym, tak że przejść muszę półtorej setki schodów, nim się do swego pokoiku dostanę. Mam za to lepsze powietrze, a na pieniądze nasze, opłata pokoiku tego, skromnie umeblowanego, wypada mi 9 rubli miesięcznie. Prawda, że na posadzce kamiennej nie mam używanego tu powszechnie zimą - dywanu; ciągnie też trochę, i pewno z tego nabawiłam się kaszlu, który mi po nocach spać nie dając, bardzo mnie osłabił.
Żyć można także bardzo tanio, ale pod warunkiem, że się żyje zupełnie jak Włosi. Dużo makaronu, zielenin, serów, wina, białego chleba i koziny. Ja wina nie pijam, makaronu nie jadam, ser mi szkodzi, do koziny nie lgnę, więc albo więcej wydawać muszę, albo się obywać. Częściej wybieram to drugie: robię sobie bulion (przywieziony z sobą) lub herbatę, gotuję jajka, jem karczochy z octem i z oliwą, szukam czarnego chleba, dokładam figami i pomarańczami. Czasem, gdy fantazja dopisze, idę na "osso buco" co znaczy na "kość wołową". Jest to odcinek kości ze szpikiem, a koło niego nieco mięsa, do tego, dziwnym trybem, dają tu ryż. [...]
Rzym, Piazza del Popolo, XIX w.
W Rzymie dużo się zmieniło od bytności mojej [w 1892 roku]. Padły nad Tybrem całe ulice i zaułki pełne ruder, a stanęły pełne pospolitości kamienice i koszary. Koszary pchają się pod sam Watykan, tak że już kościół św. Piotra wygląda jak oblężony nimi. [...]
Ludność niespokojna, niekontenta z bardzo niepopularnej abisyńskiej wojny. [...] Kraj - nędzarzy. Karnawału wcale nie było. To jest tych procesji masek, tych szeregów karet itd. Motłoch tylko szalał przez trzy dni ostatnie. [...] Księży - jeszcze chyba przybyło. Hordami całymi snują się po mieście, zwłaszcza kongregacje różnych młodych teologów, na wszystkie kolory upstrzonych.
Zwiedzałam kościół jubileuszowy świętego Joachima, wspaniały, ale nie wykończony jeszcze wewnątrz. Zewnątrz ma kościół ten fryz, przez całą szerokość pysznej marmurowej nawy idący, złożony z medalionów mozaikowych, na których wypisane są imiona wszystkich narodów świata [...], jakie tylko do Kościoła należą - choćby i częściowo. Nie zapomniano tam o koloniach najdalszych od Europy [...]. Ale Polski - nie ma. Polinezja - i ta jest; a dla nas miejsca nie ma. Nasz rozbiór potwierdził papież raz jeszcze w tym dziele, oddał nas schizmie i lutrom. [...] Obrzydł mi tak Rzym z tego powodu, że rada bym w jednej chwili tu nie być. [...]
Całuję Twoje drogie ręce!
M.K.

Maria Konopnicka, Listy do Ignacego Wasiłowskiego, oprac. Jacek Nowak, Instytut Badań Literackich 2005, s. 511-513.

Odcinek 242: Napoleon Bonaparte, 1797 rok

2012-02-19T08:00:00.001+01:00

List do Józefiny de Beauharnais przebywającej w Bolonii
Tolentino, 19 lutego 1797 roku

Portret Józefiny de Beauharnais,
mal. Firmin Massot.

[...] Ani słowa nie odbieram od ciebie; dobry Boże! Cóż ja uczyniłem? O tobie tylko myślę, serce moje do ciebie wyłącznie należy, dla ciebie żyję, szczęście twoje jest moją jedyną rozkoszą; alboż to są powody do tak twardego ze mną postępowania? Zaklinam cię, nie zapominaj o mnie, pisuj do mnie codziennie. Musisz być słabą, albo mnie nie kochasz! Czy sądzisz, że serce moje jest z głazu, lub czyliż cierpienia moje nie obchodzą cię już wcale? Nie mogę przypuścić, ażebyś mnie tak mało znała, ty, którą przyrodzenie obdarzyło dowcipem, słodyczą i wdziękami, co jedna tylko mogłaś zawładnąć mem sercem, ty, co znasz, bez wątpienia nieograniczone nade mną panowanie swoje! Pisz do mnie, myśl o mnie, kochaj mnie.
Twój do grobu Bonaparte

Koronacja Napoleona. Fragment obrazu z 1806-1807 r.,
mal. Jacques-Louis David i Georges Rouget. Józefina klęczy na stopniu ołtarza.

Cyt. za: Ogrody listów miłosnych: Od Owidiusza do Kieślowskiego, oprac. Marlena Krzyżostaniak, Astrum 1999, s. 70.

Odcinek 241: Zygmunt Krasiński, 1846 rok

2012-02-18T08:00:00.137+01:00

List Zygmunta Krasińskiego do Konstantego Gaszyńskiego

Nicea, 18 lutego 1846 roku

Zygmunt Krasiński.

Mój najdroższy Konstanty! Wyobraź sobie, trafia Ci się tu najniespodzianiej miejsce, może lepsze niż u deputata Twego, ale arcydziwacznych okoliczności koło tego pełno. Słuchaj. Jest tu żyjący o ćwierć mili od miasta, pod górą Cinne, w własnej kupionej willi, Holender, do 38 lat, człowiek bogaty znakomicie, sam zawsze siedzący w domu i ogrodzie, urządzonych zbytkownie, bo nie ma w jego salonie krzesła, co by mniej od 500 fr. kosztowało, a w ogrodzie kwiatów najprzedziwniejszych tłum. Z nikim się nie widuje, jakaś zdrada kobieca melancholią mu dała, nigdy do żadnej kobiety słowa nie wyrzecze. Zna tu malarza tylko jednego, nazwiskiem Meyer. Rodzaj to Monte Chrysto, ale słodyczy ma być wielkiej, tę jedną wadę tylko diabelską ma, że pije co dzień z 8 butelek wina i podobno pod wieczór zapada w pijaństwo, laetitiam cordis et oblivionem praeteritorum [pocieszenie serca i zapomnienie o przeszłości]. Z rana, skoro się obudzi, śniada butelką porto. Wiele podróżował, wiele widział, ma być szlachetnego serca. Otóż dziwakowi temu zupełna samotność się znudziła. Mój Ojciec zetknął się przypadkiem z tym malarzem Meyerem, najlepszym tu artystą, i ów Meyer mu mówił, że ów Holender koniecznie pragnie sekretarza Polaka, któremu by mógł zaufać, z którym by mógł pracować i w którego by serce mógł wylać swoje zanękane.

Le comte de Monte Cristo, mal. Pierraow.

Ofiaruje 2000 fr na rok, mieszkanie i jedzenie (a mówią, że wyborne) obok siebie, w razie podróży wszystkie wygody i jazdę z sobą razem. Mój Ojciec powiedział, że Ciebie zna i zalecał Cię, więc Holender uradowany przysłał prosząc, by Tobie o tym znać dać i zapytać się Ciebie o to. Więc pytam się Ciebie, czy mam się starać poznać z tym człowiekiem na to, by wymiarkować, czy dobrze by Ci było u niego i czy czasami nie zanadto pijak lub wariat? Kiedyż Tobie Sieyes Twój się kończy [Gaszyński pracował jako sekretarz u deputowanego francuskiego, Leone de Sieyesa]? Może byś wolał tu w Nicei przemieszkiwać śród pysznej natury i w towarzystwie takiego nababa? Co myślisz? Odpowiedz mi, co mam robić i jak postąpić? Jest do tego bezdzietny człowiek, bezpowinowaty, myślę, że porto go uniesie wkrótce do wieczności, jeżeli Ty go nie uwstrzemięźliwisz. Kto wie, może by się przywiązał do Ciebie, zapis jaki Ci zostawił? Życie dziwnie się wije, nie można nic wywnioskować, czasem Opatrzność przez dziwactwa jednych drugich ubłogosławia. Odpisz mi na to zaraz; jeśli chcesz, to sam się zapoznam z tym odludkiem i wtedy Ci szeroko opisze rzecz.

Muszę Ci opowiedzieć też coś zabawnego. Zawczoraj przez ulicę szedłem zwaną Croix de Marbre, w poprzek ulicy przed sklepem ebenisty [meblarza], patrzę, stoi ogromne, ale jakby na Adama i Ewę, całą ludzkość spłodzić z siebie mających, łóżko, pysznie wyrabiane z oliwkowego drzewa i z wykładanymi herbami u spodu kolorowymi na czarnym hebanie. Małom nie zgłupiał widząc tak wystawiony na ulicę symbol garde nationale [służby narodowej] i małżeństwa. Pytam się dziewczyny, na straży nad tym ogromem stojącej, co to znaczyć ma i dla kogo? Ebenistówna mi odpowie, że to do Paryża dla deputowanego. „Dla jakiego?” — pytam z śmiechem coraz mnie bardziej dławiącym, a ona: „71 rue de Lille ten pan mieszka, był tu niedawno i nakazał sobie tak szerokie łóżko, sam dał miarę, znać, że jego żona musi być bardzo otyła”.
Rozświeciło mi się w mózgu, to dla Sieyesa. Więc powiedziałem jej, że już nie 71 Lille, ale Courty 5 bis, znajdzie łóżko deputowanego swego, za co mi bardzo dziękowała, bo właśnie miała już wyprawiać to legowisko z herbami do St.-Laurent-du-Var. Powinszuj mu tej machiny. Czy w istocie myśli się żenić lub też bezżennie w tej otchłani drewnem cembrowanej sypiać? Sądząc z tego, dziwnie musi to być mierny człowiek, prawdziwy reprezentant interesów materialnych departamentu.
Chciałem Ci to opowiedzieć, byś się roześmiał. Dotąd z książek Twych żadna nie doszła a żadna. Z głębi serca Cię ściskam. Pisz, proszę Cię, często.
Twój

Zygmunt Krasiński, Listy do Konstantego Gaszyńskiego, oprac. Zbigniew Sudolski, Państwowy Instytut Wydawniczy 1971, s. 351-353.

Odcinek 240: Antoni Paweł Sułkowski, 1809 rok

2012-02-17T08:00:00.011+01:00

List Antoniego Pawła Sułkowskiego do żony, Ewy

Toledo, 17 lutego 1809 roku

Antoni Paweł Sułkowski.

Najukochańszy fayciu!
Miałem szczęście otrzymać wczoraj Twoje listy z 9 i 12 stycznia z dopiskiem mamy, co dowodzi regularności poczty i daje nadzieję, że od tej pory będę mógł już stale mieć świeże nowiny. Nie podoba mi się, że nie jest tak z moimi listami, ale proszę Cię, abyś nie dawała wiary temu, co powiedziała Ci Madame Royale, że wszelka komunikacja z Hiszpanią została przerwana. To kłamstwo, a poza tym uważam, że źle zrobiła, iż powiedziała Ci to na balu, a więc tam, gdzie nie powinno się nikogo zasmucać. Niech Jej Królewska Wysokość wybaczy mi tę uwagę, ale nie lubię, kiedy ktoś sprawia Ci choćby najmniejszy ból. Taki już jest Twój pan małżonek, który Cię uwielbia. Opis balu dworskiego dał mi wielką przyjemność. Łaskawość naszego króla sprawi, że będzie kochany, i zupełnie nie znałem charakteru naszych rodaków, że wcale nie krępowali się zapraszać do tańca córkę ich suwerena.
Otrzymałem też wczoraj Twój portret, ale na nieszczęście zupełnie Cię nie przypomina, a więc nie mógł mi sprawić przyjemności. Szukałem daremnie tych małych oczek, które tak wiele mówią, tego noska a la Roxolana, tych ust pełnych gracji, tej całości pełnej piękna i świeżości i nie mogłem znaleźć niczego. Uważam, że malarz, jeśli nie jest bardziej szczęśliwy z innymi, nie powinien więcej robić portretów. Wszystko, co piszesz mi o sobie, zachwyca mnie i jestem wdzięczny Ci, że potrafiłaś, jak mówisz, odsunąć na bok swą skromność i dostosować się wiernie do mej wyobraźni. Libertyn chciałby używać, lecz co robić. Mój Boże, zaplątałem się w takie tarapaty, że sława musi mi zastąpić wiele rzeczy, ale odwagi, wszystko będzie dobrze i Twoje róże będą trwały niczym nieśmiertelne. Moja i Twoja przyszłość będzie piękna, jestem tego pewien.
Toledo.
[...] Nie jestem wcale zazdrosny o pana Serrę, bo pamiętam o jego siwych włosach. Prawdę mówiąc, to znaczy żartując, wszystkie te drobne prezenciki mogą niepokoić, ale upoważniam Cię do zrobienia z nim, co zechcesz, bo znam Twoją mądrość i przypominam sobie, że mam dopiero 23 lata i dwa miesiące. Jaki dumny, powiesz, ale taki właśnie jestem. Widzisz więc, że chociaż daleko jestem od tego wszystkiego, co kocham, potrafię zachować wesołość ducha. Dziękuję za to niebiosom, bo bez tego pośród tych Afrykanów można łatwo zostać hipochondrykiem.
Pozostajemy wciąż w całkowitej bezczynności. Słyszymy o ruchach na prawo i lewo, ale jeśli o nas idzie, to dano nam spokój, nie wiem dlaczego. To zaczyna mnie trochę niepokoić, bo lubię działanie, skoro już jestem w Hiszpanii, dokąd przybyłem tylko po to, by odznaczyć się. Zresztą mam dzięki temu czas na pisanie listów. Trzeba zawsze odwoływać się do filozofii, a to uspokaja.
Nie piszę dziś do mamy, bo nie mam już nic do powiedzenia, życie, jakie prowadzę, to absolutna monotonia. Jestem szczęśliwy, znając jej przywiązanie do nas, i po tysiąc razy całuję jej rączki za wszelką jej opiekę. Powtarzam i będę powtarzać zawsze, że nie ma podobnych kobiet na świecie jak wy, moje panie. [...] Całuję Cię miliard razy, a także mamę, jeśli pozwoli mi na tę poufałość. Na całe życie i jeszcze dalej Twój.

Antoni Paweł Sułkowski, Listy do żony z wojen napoleońskich, tłum. Robert Bielecki, Czytelnik 1987, s. 129-131.

Odcinek 239: Wojciech Kossak, 1884 rok

2012-02-16T08:00:00.092+01:00

List Wojciecha Kossaka do narzeczonej, Marii Kisielnickiej

Kraków, 16 lutego 1884 roku

Scenka z balu Pod Baranami.
Akwarelka Wojciecha Kossaka
namalowana w liście.
Straszna historia o balu Pod Baranami.
W brzydki dzień zimowy, pomimo błota i deszczu, od rana można było spostrzec ruch niezwyczajny w Krakusowym grodzie. Grupy gapiów od wieczora stały przed wielką bramą pałacu Potockich, opowiadając sobie, że dziś u Hrabiów (wielkie słowo w Krakowie) okrutny będzie bal, że samych kotletów cielęcych kazano 510 zrobić.
Od strony Wisły zajechał powóz, z niego wysiadły dwie panie i młody człowiek. Na schodach starsza z pań pytała młodego człowieka: „Wojtek, masz chustkę do nosa?” — „Mam” — odpowiedział, widocznie nie w humorze. Jeżeli ten wstęp zaciekawił czytelnika, podnieśmy portierę, za którą zniknęli, i idźmy za nimi.
W pierwszej ogromnej sali gospodyni domu, matka młodej generacji Potockich, z trąbką akustyczną wdzięcznie przyjęła przybywających. Sala balowa przepyszna, płytami marmuru pokryta, pełna różnobarwnych sukienek i czarnych fraków. Orkiestra Wrońskiego gra bajecznego walca. Panna, przybyła w tej chwili, zostaje porwaną przez młodego ułana, który widocznie czekał na nią. Młody człowiek spotkał swego pułkownika i widocznie bardzo mu się nie chce wejść w wir tańczących, kiedy bardzo podejrzaną niemiecczyzną zaczyna z nim rozmawiać. Za chwilę wynosi się dyskretnie do fumoiru [palarni], gdzie kilku starych jegomościów gra w karty. Z bardzo zadowolnioną miną siada sobie na boku i myśli pewnie o czymś bardzo mu drogim, bo mu się zła mina bardzo wypogadza.
Scenka z balu Pod Baranami.
Akwarelka Wojciecha Kossaka
namalowana w liście.
Raptem wtacza się do fumoiru baryła ogromna (przepraszam czytelnika za styl), pani Sabina Morsztyn, a za nią pani domu z fajką, przepraszam, z trąbką. „A sarmant, sarmant, Vous ne dansez pas?” — a ma córeczkę kubek w kubek podobną. Pani domu także dodaje: „Panie, tyle panienek siedzi (ładne mi panienki, kloce na trzy metry), pan narzeczony, to prawda, ale choć troszkę potańcować proszę”. Wszystko wytacza się z pokoju i słychać tylko: „siedem pik”, albo „osiem carreaux”.
Młody nasz człowiek idzie ku sali, wtem córka domu, pani Krasińska, pyta go: „Tańczysz pan pierwszego kontredansa?” — „Nie”. — „To proszę pana”. Wchodzą do sali i... (mam ochotę spuścić zasłonę na ten obraz wzruszający czułe serca czytelniczek) i zatrzymują się przed Marusią Witosławską, okropnym potworem, niczym ichtiozaurus przedpotopowy (ta sama, z którą piszący miał zaszczyt rymnąć jak długi na pikniku przeszłorocznym), okropną Marusią z Harmaków, z pince-nez na swoim kartoflu. Tańczy więc nasz młodzieniec; jeżeli ma narzeczoną, na co mi wygląda, bo i śliczny pierścionek na lewym ręku mu świeci, to może spać spokojnie.
Wiadomo, że przeciwności losu nigdy pojedynczo nie chodzą, ledwie się ten kadryl skończył, zaczyna się mazur. Pannie Michałowskiej przyszła myśl fatalna wybrać naszego młodego człowieka w figurze. Jest to panienka, która na każdym balu przynajmniej dwa razy musi upaść. Dziś raz jeden jej wystarczył, ale bo też było godnie. Matka i ojciec przyskakują, lament okropny. Ale czaszka szlachecka, panie dobrodzieju, to nie szkło, aż jęknęło, jak to mówią, w salonie. Panna zgubiony pantofelek włożyła i figurę skończyła.
Nasz młody człowiek widocznie ma dosyć, po ruchu ust zdawałoby się, że mówi — diabli nadali z tym balem. Ale odpędźmy tę myśl, która by bohatera naszego opowiadania obniżyła w oczach pięknych czytelniczek. Kieruje swe kroki ku wyjściu, piękna matrona zatrzymuje go jednak: „Wojtek, proszę cię, zostań, bo powiem Marylce, że jesteś nieznośny”. To słowo magiczne przypomniało mu widocznie, że powinien być tak miłym, żeby każda z panien mogła sobie powiedzieć: „mój Boże, daj mi takiego narzeczonego, bo był przy kolacji bardzo miły i zabawny”.
Po kolacji jednak „uciekł i zmylił pogonie”. Tylko marsowe spojrzenia antenatów zdawały mu się mówić: „Panie bracie, dwieście lat temu byłbyś dał na sejmie kreskę Potockiemu, aby być u niego na kolacji”. On jednak myślał o fioletowych oczkach cudownych swej narzeczonej ubóstwianej i o niej marząc zasnął.
Taka jest historia o balu Pod Baranami — i ja tam byłem, jadłem i piłem, i barż godnie się wynudziłem.
Mój skarbie najdroższy, Maryś moja śliczna, za tydzień Cię zobaczę, Boże mój drogi, aż mi serce się tłucze z radości. Przyjadę w poniedziałek albo środę. [...]
Do widzenia, najukochańsza moja żono najdroższa (tylko bez irytacji), aniele mój drogi, całuję rączki po milion razy.
Scenka z balu Pod Baranami.
Akwarelka Wojciecha Kossaka
namalowana w liście.

Wojciech Kossak, Listy do żony i przyjaciół (1883–1942), t. 1, oprac. Kazimierz Olszański, Wydawnictwo Literackie 1985, s. 71–74.

Odcinek 238: George Sand, 1839 rok

2012-02-15T08:00:00.004+01:00

List George Sand do Charlotty Marliani

Barcelona, 15 lutego 1839 roku

Moja Dobra i Droga. Otóż i jestem w Barcelonie. Obym z pomocą Bożą wyjechała stąd wkrótce i oby noga moja nigdy więcej nie postała w Hiszpanii. Jest to kraj, który nie odpowiada mi pod żadnym względem [...]. Klimat Majorki stawał się coraz to bardziej zgubny dla Chopina. Przyśpieszyłam wyjazd. Oto jeden tylko przykład obyczaju mieszkańców: aby opuścić moją siedzibę w górach, miałam do przebycie trzy mile wyboistej drogi do Palmy. Znamy co najmniej dziesięć osób mających powóz, konie, muły etc. Nikt nie mógł nam ich pożyczyć. Trzeba było odbyć tę drogę na wynajętym nie resorowanym wózku, tak że po przybyciu do Palmy Chopin zaczął straszliwie pluć krwią. Skąd taka nieuczynność? Bo Chopin kaszle. A ktokolwiek w Hiszpanii kaszle, uważany jest za suchotnika, kto jest suchotnikiem, jest zapowietrzony, trędowaty i parszywy. I nigdy dość kamieni, kijów i żandarmów, by przegnać go zewsząd, ponieważ suchoty są według nich zaraźliwe i jeśli się tylko da, należy zamordować chorego, jak dusiło się chorych na wściekliznę przed dwustu laty. To, co Pani piszę, proszę brać dosłownie. Byliśmy na Majorce pariasami z powodu kaszlu Chopina, a także dlatego, że nie chodziliśmy na mszę. W moje dzieci ciskano na drodze kamieniami. Mówiono, że jesteśmy poganie, czy ja wiem, co jeszcze. Trzeba by dziesięciu tomów na opisanie podłości, złej wiary, egoizmu, głupoty i złości tej rasy głupiej, złodziejskiej i pełnej dewocji. Nie chciałabym nigdy więcej widzieć na oczy Valldemosy.

George Sand i Chopin, mal. Eugene Delecroix.
Nareszcie dotarliśmy do Barcelony, która przez porównanie wydaje nam się rajem. Podróżowaliśmy statkiem parowym w towarzystwie stu świń, których nieznośny odór i dzikie chrząkania nie przydały zdrowia Chopinowi. Ale biedne dziecko umarłoby ze spleenu na Majorce i za wszelką cenę trzeba go było stamtąd wywieźć. Mój Boże! Gdyby znała go Pani tak, jak ja znam go teraz, kochałaby go Pani jeszcze bardziej, Droga Przyjaciółko. To anioł łagodności, cierpliwości i dobroci. Pielęgnuję go jak własne dziecko, on zaś kocha mnie jak matkę. [...]

Korespondencja Fryderyka Chopina z George Sand i z jej dziećmi, t. 2, oprac. Krystyna Kobylańska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1981, s. 19.

Odcinek 237: Franz Kafka, 1914 rok

2012-02-14T08:00:00.002+01:00

Z dziennika Franza Kafki

14 lutego 1914 roku

Gdybym odebrał sobie życie, nikt bezsprzecznie nie poniósłby winy i to nawet wtedy, gdyby oczywistą bezpośrednią pobudką miało się stać na przykład postępowanie F. Sam już sobie uzmysłowiłem raz w półśnie scenę, jaka by wynikła, gdybym w przewidywaniu rezultatu, mając list pożegnalny w kieszeni, przyszedł do jej mieszkania, został jako konkurent odrzucony, list położył na stole, poszedł w stronę balkonu i przytrzymywany przez wszystkich śpieszących na miejsce wypadku, wydarł się i rozluźniwszy chwyt jednej i drugiej dłoni, przeskoczył balustradę. W liście widniałoby jednak jasno, że wprawdzie rzucam się z piętra z powodu F., niemniej nie zaszłaby dla mnie żadna istotna zmiana, gdyby nawet prośbę mą przyjęto. Moje miejsce jest tam, w dole, nie widzę żadnego innego załatwienia sprawy, F. jest przypadkowo tą właśnie osobą, przez którą spełnia się mój los, nie jestem zdolny żyć bez niej, więc muszę skoczyć, nie zdołałbym jednak — i F. przeczuwa to — również żyć z nią razem. Czemu nie wykorzystać na to dzisiejszej nocy, już widzę przed oczyma oratorów z dzisiejszego wieczoru rodzicielskiego, którzy mówili o życiu i o stwarzaniu jego warunków — ale czepiam się wyobrażeń, żyję doszczętnie wplątany w życie, nie uczynię tego, jestem całkiem zastygły, jestem smutny, że koszula uwiera mnie w szyję, jestem potępiony, szukam drogi we mgle.

Franz Kafka, Dzienniki: 1910-1923, tłum. Jan Werter, Wydawnictwo Literackie 1961, s. 275-276.

Odcinek 236: Władysław Broniewski, 1919 rok

2012-02-13T08:00:00.003+01:00

Z pamiętnika Władysława Broniewskiego

13 lutego 1919 roku

Władysław Broniewski z babką
Jadwigą Lubowidzką, 1921 rok.
Jak smarkacz chodziłem na Hożą i czekałem, aby Ją zobaczyć. Od dziesięciu dni jestem w Warszawie i... nudzę się. Czuję się tak obcym, tak mi czegoś brak - nic mnie nie bawi. [...] Myślałem, że rozruszam się w gronie płockich podlotków, ale po dwóch dniach mam ich dość. Jakież to bezdennie głupie istoty. Repertuar we wszystkich teatrach pod psem. Rozpacz! [...]
Jedyna myśl, która mi się uporczywie po głowie kołacze, to zobaczyć Ją. Jakże ja sam sobie wydaję się śmiesznym, gdy łażąc bez celu, bezwiednie skręcam tam, gdzie ona mieszka. Podchodzę do bramy, zaglądam w podwórko i nic tam naturalnie nie spostrzegam; idę dalej kilkadziesiąt kroków, zawracam, i tak kilka razy, aż zniechęcony, wracam do nudnej wędrówki po ulicach. Śmiesznie sentymentalna historia, a jednak rzeczywista. Kocham kobietę, której nie znam i nie wiem nawet, jak się nazywa, którą zaledwie kilka razy widziałem przelotnie na ulicy. Kiedyś wiosną śledziłem ją spotkawszy wieczorem na Daniłowiczowskiej; szła z bratem do teatru. Poszedłem za nimi. Wyśledziłem, gdzie siedzi, i wszystkie antrakty spędziłem na niemym wpatrywaniu się w nią. I tak się jakoś zapatrzyłem. Po przedstawieniu tropiłem ją aż do jej mieszkania na Hożej 66. Wiem, że ma brata studenta, brzydkiego, choć podobnego do niej, matkę starą, że jest niezamożna, i wiem, że jest śliczna i że ją kocham.
Ileż wdzięku dodaje jej ten ubogi szyk, prawdziwie warszawska genialność.
Zapoznać się z nią na ulicy nie mogłem - byłoby to zbyt banalne, a innych sposobów nie było, więc musiało się ograniczyć na niczym, ale nie! - nie na niczym. Nie wiem, czy ona zwróciła na mnie kiedykolwiek uwagę, choć miałem kiedyś to wrażenie - być może, że nie domyśla się nawet, że ma we mnie tak oddanego kochanka.
Jeśli telepatia nie jest blagą, jeżeli możliwym jest wzajemne odczuwanie się na odległość, jak w pierwszej części Dziadów, to moja Biała (tak ją w myśli nazwałem) musi czuć choć część tego, co mnie od roku blisko dręczy. [...]

Władysław Broniewski, Pamiętnik 1918–1922, oprac. Feliksa Lichodziejewska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1987, s. 76-77.

Za dzisiejszy cytat serdecznie dziękujemy Ani:

Odcinek 235: Romain Rolland, 1913 rok

2012-02-12T08:00:00.002+01:00

List Romaina Rollanda do Zofii Bertolini Guerrieri-Gonzaga

Środa, 12 lutego 1913 roku

Fot. sprzed I wojny światowej.
Czy zna Pani dobrze dziewczęta, które mają teraz od szesnastu do dwudziestu pięciu lat? Obserwuję je niemało i z paroma koresponduję. Jakież gorące pragnienie życia, jakiż głód idealizmu, jakież nadzieje i rozpacze widzi się często u tych biednych dziewczątek! Jak bardzo trzeba im współczuć, wiedząc, co życie zrobi z nich w dziewięciu przypadkach na dziesięć! I nie można im tego powiedzieć. Niektóre same o tym wiedzą; i to właśnie jest smutne. Ileż zwierzeń mi poczyniono [...]! Wydaje mi się niekiedy, że jestem starym ojcem i że to są moje córeczki.
Najtragiczniejszym może zjawiskiem naszej epoki (którego żaden mężczyzna nie wydobył dotąd na jaw, bo prawie wszyscy mężczyźni są egoistami i nie obchodzi ich, co myślą kobiety) jest fakt, że ewolucja moralna mężczyzn i kobiet, bardzo wyraźna od jakichś dziesięciu, dwudziestu lat, nie idzie w tym samym kierunku. Ogólny ruch umysłowy prowadzi z powrotem mężczyzn we wszystkich prawie krajach do poszanowania porządku, autorytetu, tradycji, a nawet do katolicyzmu (mam przynajmniej na myśli inteligencję burżuazyjną). Natomiast młode kobiety zmierzają ku swobodzie - swobodzie moralnej, intelektualnej i społecznej. Jest to bardzo widoczne u nas (a również i u moich korespondentek zagranicznych). Zanosi się na walkę, od której ucierpi rodzina. Ale jest to z pewnością konieczne, aby osiągnąć układ społeczny bardziej odpowiadający dzisiejszym potrzebom; i nie zdziwię Pani zapewne mówiąc Jej, że w tym konflikcie jestem, jak zawsze, po stronie zbuntowanych. [...]
Do zobaczenia! Mam dobry temat do nowej powieści. Mam nawet trzy dobre tematy (powieści, sztuki teatralnej i nowel). Mojemu umysłowi nie brak więc zajęcia.

Romain Rolland, Świadek epoki, oprac. Maciej Żurowski, Państwowy Instytut Wydawniczy 1965, s. 284-285.

Odcinek 234, Lista Przebojów Programu Trzeciego, 1984 rok

2012-02-11T08:00:00.004+01:00

Notowanie nr 95, 11 lutego 1984 roku

a.         b.         c.         wykonawca - tytuł
1          1          5          Lady Pank - FABRYKA MAŁP
2          2          11        Limahl - ONLY FOR LOVE
3          3          5          Maanam - TO TYLKO TANGO
4          5          11        Republika - NIEUSTANNE TANGO
5          6          5          Maanam - ZDRADA
6          4          6          Eurythmics - HERE COMES THE RAIN AGAIN
7          34        2          Klaus Mitffoch - JEZU, JAK SIĘ CIESZĘ
8          9          5          TSA - KOCICA
9          8          7          Genesis - HOME BY THE SEA
10        13        6          Lombard - DWA SŁOWA, DWA ŚWIATY
11        7          15        Lady Pank - ZAMKI NA PIASKU
12        11        6          ZOO - NA DRZEWIE
13        28        2          Queen - RADIO GA-GA
14        10        9          Classix Nouveaux - NEVER NEVER COMES
15        12        6          Oddział Zamknięty - KTO TU MIERZY CZAS?
16        14        7          Kombi - SŁODKIEGO, MIŁEGO ŻYCIA
17        19        3          Snowy White - BIRD OF PARADISE
18        31        2          John Lennon - NOBODY TOLD ME
19        18        4          Paul McCartney - PIPES OF PEACE
20        N         1          Republika - KURTYNA
21        21        6          Slade - MY OH MY
22        15        6          Howard Jones - WHAT IS LOVE?
23        17        6          The Flying Pickets - ONLY YOU
24        16        6          The Assembly - NEVER, NEVER
25        20        6          Rod Stewart - SWEET SURRENDER
26        29        10        Adam Ant – PUSS’N’BOOTS
27        22        6          Banda i Wanda - CHCĘ ZAPOMNIEĆ
28        33        3          The Pretenders - MIDDLE OF THE ROAD
29        25        6          Marek Biliński - DOM W DOLINIE MGIEŁ
30        32        5          Bonnie Tyler i Shakin' Stevens - A ROCKIN' GOOD WAY
31        38        3          The Fixx - THE SIGN OF FIRE
32        24        6          Klaus Mitffoch - OGNIOWE STRZELBY
33        N         1          OZZY - OBCY RAJ, OBCE NIEBO
34        30        6          Kool And The Gang - JOANNA
35        35        3          Exodus - ZAWSZE PRZYJDZIE, CO MA PRZYJŚĆ
36        23        6          The Thompson Twins - HOLD ME NOW
37        36        2          Dwa Plus Jeden - GDY GRALI DLA NAS ROLLING STONES
38        26        7          Śmierć Kliniczna - NIENORMALNY ŚWIAT
39        39        2          Rezerwat - NOWY ŚWIETNY PLAN
40        40        2          Mike Oldfield - CRIME OF PASSION

A. MIEJSCE

B. MIEJSCE W POPRZEDNIM TYGODNIU

C. TYGODNI NA LIŚCIE

Odcinek 233: Gabriela Zapolska, 1903 rok

2012-02-10T08:00:00.005+01:00

List Gabrieli Zapolskiej do Heleny Modrzejewskiej
Kraków, 10 lutego 1903 roku

Gabriela Zapolska.
Droga Pani!
Nie przyszłam się z Wami pożegnać, bo mnie strasznie było przykro, że Pani jedzie. Byłabym płakała, a tyle ludzi u Was — bałam się, żeby nie powiedzieli, że gram komedię. Wy dla mnie jesteście coś więcej, niż przypuszczacie... Wy jesteście furtką na świat inny, okno otwarte, przez które w moje więzienie trochę wpada powietrza... I dlatego ja więcej niż kto inny czuję ból Waszego odjazdu. Mąż mój ma silne zapalenie gardła i całe popołudnie siedział w domu, więc także nie mógł być u Was. Wiecie jednakże, iż tak on, jak ja kochamy Was i życzymy Wam wiele szczęścia w tej podróży.
Biedna Dulembianka [aktorka]: dostała wezwanie do kancelarii i tam pan [Józef] Kotarbiński [dyrektor krakowskiego Teatru im. Słowackiego] zrobił jej scenę groźną, jak śmiała grać na popisie szkoły u mnie! Dziwny sposób pojmowania dobra sceny. Jeżeli ja darmo uczę jego aktorki, to mi powinien być bardzo wdzięczny za moją chęć i pracę, a nie robić sceny za to, że biedna dziewczyna, biorąca u niego 35 guld., chce się kształcić i wybić pracą. Zakazał jej brać udział w jakimkolwiek popisie. Dziewczyna spłakała się. Oto — jak ci państwo rozumieją swoje posłannictwo!
Kocham Panią bardzo, ale to bardzo. Może też w lecie Państwo będą w Zakopanem? Ja tam także przyjadę i tam będziemy więcej ze sobą, swobodniej i częściej.
Niech Pani dalej się tak szczęści jak dotychczas.
Kiedy więc Pani stała wśród kwiatów, to sama była jak złoty kwiat w swej ślicznej złotej szacie. I taka Pani cudna w tej Beatryczy [postać z Wiele hałasu o nic Szekspira], taka Pani piękna cała — w grze, w ruchach, w linii — że patrzeć jak na zjawisko. Mój mąż ciągle mówił: „To fenomen piękności!...” Gdybym Panią tak nie kochała, byłabym... zazdrosna.
A teraz dla Obojga — najgorętsze ucałowania. (Dopiero teraz się spostrzegłam, że Oboje chcę ucałować.) Mąż mój ręce Pani gorąco całuje. Oboje zapewniamy Was, że macie w nas serca szczere, kochające i oddane Warn zupełnie.
Zapolska
[...]

Korespondencja Heleny Modrzejewskiej i Karola Chłapowskiego, t. 2, wybór i opracowanie Jerzy Got i Jerzy Szczublewski, Państwowy Instytut Wydawniczy 1965, s. 308-309.

Odcinek 232: Stefan Żeromski, 1884 rok

2012-02-09T08:00:00.013+01:00

Z dzienników Stefana Żeromskiego

9 lutego 1884 roku, sobota

Ryc. Franciszka Kostrzewskiego, 1884 r.
Otóż i bal. Po obiedzie chodziłem po ogrodzie. Wróciłem o 7. Ubrawszy się czekam gości. Zjawiają się. Stary profesor Czarnecki, Grzybiński, Staniszewski, Kamudzyński etc. etc. etc. Z facetek przybyły p. Piotrowska, Nestorowicz, Kamudzyńskie, aż wreszcie Pławińskie: Michalina, Frania, Maria Dębicka, p. Pawlikowska, Chmielewska, mnóstwo młodych facetów [...]. Ja naturalnie nie tańczyłem. Pławińskie stanowiły okraskę całego towarzystwa. Maniusia Dębicka - to kotek zda się malowany przez Pola. Szkoda, że kotki tak często drapią. W pąsowym aksamitnym staniku i różowej sukience wygląda jak aniołek. A Michasia!... Zdolna zaprowadzić człowieka do piekła. Niebieska jak chmurka poranna, a oczy... jak palą, ciskają snopami płomiennymi... Pójdź do mnie, musisz pójść - mówią. Frania zmieniła się ogromnie. Pamiętam pierwsze nasze miłostki w klasie drugiej. Włodek, ja, Michalczewski, Józek Schmidt, Stefan Dobrowolski - kochaliśmy się w Frani jak szaleni. Dziś z Frani pozostał cień brzydki, a nas wiatry poniosły w inne całkiem strony. Czymże jest taniec? Śmiałem się zawsze z tego skakania, mówiłem, że wolałbym uczyć się po cygańsku jak tańca. Dziś, gdyby mi dano za tancerkę taką Maniusię, zagrano naszego "białego" [mazura] - kazano rzucić się w ten wir... może bym się śmiał z pierwszego zdania. A urocze zjawiska! Czuć na piersi uwielbianą, ustami do jej ust tak się zbliżać śmiało, czuć jej oddech na czole, uściśnienie jej dłoni - jakżeż tu nie szaleć?!
Cała zaklęta polskość, my, szlachta, wolni, dumni - uosobili mi się w wirze tych strojnych postaci, kręcących się jak manekiny na dźwięk mazura. Nasza przeszłość tańcem była. Wszystko było wybuchem, czarem wywołane. Od boku aniołów lecieli na boje, ginęli lub wracali, by tańczyć dalej... Na ostatku zatańczono poloneza. Rozmarzony winem widziałem w tancerzach sceny Pana Tadeusza...
Ach! to już ostatni, co tak poloneza wodzi!...
Otoś Pławiński tańczył ogromnie. O 8 rano skończono. [...]

Stefan Żeromski, Dzienniki, t. 1, Czytelnik 1953, s. 231-232.

Odcinek 231: Sylvia Plath, 1957 rok

2012-02-08T08:00:00.045+01:00

List Sylvii Plath do matki

8 lutego 1957 roku

Najdroższa Mamo,
Sylvia Plath, zdjęcie z 1957 roku.
Jest dokładnie 10.30, właśnie wróciłam z porannego spaceru łąkami do Granchester. Słońce wlewa się do naszego salonu, ptaki ćwierkają, wszystko jest wilgotne, topnieje i pachnie wiosną. Do tej pory nie mieliśmy śniegu. Tak bym Ci chciała opisać ten piękny spacer. Wyruszyłam po wyjściu Teda i zrobieniu porządków w domu i nie spotkałam żywej duszy. Pomaszerowałam błotnistą, pełną kałuż ścieżką przez rozchwierutany, skrzypiący drewniany kołowrót i wędrowałam dalej — pola lśniły w słońcu srebrzysto-wilgotnym blaskiem, na niebie kłębiły się szare obłoki i blade jak skorupka od jajka plamy błękitu, łąki błyszczały w obramowaniu ciemnych, nagich drzew rosnących wzdłuż rzeki. Po prawej stronie miałam rosochaty żywopłot z głogu, na którym połyskiwały czerwone owoce; a za żywopłotem, jak okiem sięgnąć, rozciągały się ogródki działkowe, pełne kapusty i cebuli, przechodząc w nagie, zorane pola. Napotkałam drzewo zamieszkałe przez wiewiórki i widziałam, jak szara wiewiórka z puszystym ogonkiem wspina się i chowa w małej dziupli. Płoszyłam krążące stada wielkich czarnych gawronów o zakrzywionych dziobach i obserwowałam smukłą, połyskliwą, różowo-purpurową liszkę, która kurcząc i rozciągając swe półprzeźroczyste zwoje znikła w trawie.
Tęcza nad King's College w Cambridge.
Przeleciał krótki ulewny deszcz, a potem słońce zalało świat srebrzystym światłem. Ujrzałam pastelowy łuk przelotnej tęczy nad malutkim miasteczkiem Cambridge - iglice King's College przypominały lśniąco różowe, lukrowe kolce na miniaturowym torcie. Przez cały czas wdychałam wilgotny zapach podmokłych łąk, mokrego siana i koni i syciłam wzrok widokiem sfalowanych łąk usianych kępami drzew. Że też można mieć taki piękny spacer na końcu ulicy! Czułam jak narasta we mnie głęboki spokój, cieszyłam się samotnością i chłonęłam wszystko.
Poszłam też odwiedzić swoją głowę! Pamiętasz gipsową głowę, którą wyrzeźbiła M.B. Derr? Plątała się to tu, to tam, a ja nie miałam serca wyrzucić poczciwej staroci, do której dziwnie się jakoś przywiązałam. Ted zaproponował kiedyś, żeby pójść na łąki, wdrapać się na drzewo i umieścić ją na gałęzi, żeby mogła spoglądać na pastwiska i rzekę. Dziś wróciłam tam pierwszy raz i rzeczywiście tkwiła wysoko, na płaskiej gałęzi rosochatej wierzby, wpatrując się z niepojętym spokojem w urocze, zielone łąki. Miło mi pomyśleć, że w pewnym sensie zostawiam tu „swoją głowę”. Ted miał rację: ilekroć o niej teraz pomyślę, czuję bluszcz i listowie, które oplata ją jak odpoczywający na łonie przyrody pomnik. Napisałam nawet o niej długachny poemat (ale z innym zakończeniem), który przepiszę na sąsiedniej kartce i wyślę Ci.
[...] Ted wyraźnie polubił swoją pracę. Nigdy nie widziałam podobnej przemiany. Nie wraca już do domu doszczętnie wyczerpany tak jak poprzednio i opowiada mi z dumą, jak nauczył się utrzymywać dyscyplinę i jak dobrze skutkują jego psychologiczne metody. Zainteresował się paroma chłopcami, daje im dodatkowe lektury itp. Czuję, że panuje nad sytuacją, nie pozwalając, by praca wysysała z niego wszystkie siły, a chłopcy włazili mu na głowę. Na pewno go uwielbiają; ma tak silną, fascynującą osobowość w porównaniu z tymi niedojdami, które ich uczą. Opowiedział mi, że kazał chłopcom zamknąć oczy i wyobrażać sobie — bardzo żywą i dramatyczną — historię, którą im opowiadał, a kiedy rozległ się dzwonek, wszyscy jęknęli i prosili, żeby skończył. Więc cieszę się, że wywiązuje się z bardzo trudnej pracy, najlepiej jak tylko można.
Tak bym chciała wygrać na loterii. Pan (nasz domowy duszek) robi stałe postępy podając nam coraz poprawniejsze wyniki. W zeszłym tygodniu mieliśmy 20 punktów na 24 możliwych (za które co tydzień wypłacają fortunę w wysokości 75 000 funtów). Tłumaczymy wciąż Panowi, że pieniądze są nam potrzebne z dwóch powodów by móc spokojnie pisać i mieć mnóstwo dzieci... Gdybyśmy wygrali, moglibyśmy złożyć pieniądze w banku i żyć z procentów pisząc w dowolnym miejscu i w dowolnym czasie, bez rozpaczliwego szukania posad. Czuję, że mając wolny rok napisałabym dobrą powieść. Potrzebuje czasu i spokoju. Ot, miło sobie pomarzyć. Ale jednak życz nam szczęścia.
Sivvy

[...]

Sylvia Plath, Listy do domu, tłum. Ewa Krasińska, Czytelnik 1983, s. 254-256.

Odcinek 230, Samuel Pepys, 1669 rok

2012-02-07T08:00:00.002+01:00

Z dziennika Samuela Pepysa

7 lutego 1669 roku, niedziela

Jan Vermeer van Delft, Śpiąca przy stole, ok. 1657 r.
Żona rano bardzo na mnie zrzędziła, że niespokojnie spałem i że to teraz ustawicznie ze mną bywa, i że to ze złych myśli, które mi się śnią... i okrutnie była wzburzona. Ale jakoś to się rozwiało i poszedłem do kościoła. Kiedy wróciłem, zastałem ją w okropnym humorze i to trwało całe popołudnie; zamknęła się w swoim pokoju, zła i rozżalona, i nie mogłem z niej wydobyć, co jej dolega, ni wymóc na niej, by mnie wpuściła do siebie. Ale na koniec dała mi wejść i znalazłem ją płaczącą na podłodze, i nie mogłem jej niczym ukoić; aż na koniec wyłożyła mi jak na dłoni, że ją zdradzam z naszą służącą Jane, i podała mi parę niedorzecznych okoliczności, jako to, że Jane nie wstaje, póki ja nie wyjdę z mego pokoju, czyli chce, abym ją widział, jak się odziewa; i że na pewno chodzę do jej pokoju. Co takim jest głupstwem i tak dalekim od prawdy, że nie mogłem tego wziąć do serca, chociaż nie mogę się dziwić, że ona się niepokoi, skoro takie myśli przychodzą jej do głowy. W końcu tak ją przekonałem, że w wielkim przyjacielstwie poszliśmy wcześnie do łóżka.

Samuel Pepys, Dziennik, t. 2, tłum. Maria Dąbrowska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1954, s. 387-388.

Odcinek 229: Karol Libelt, 1869 rok

2012-02-06T08:00:00.081+01:00

List Karola Libelta do Jana Nepomucena Janowskiego
Berlin, 6 lutego1869 roku

Karol Libelt, działacz polityczny i społeczny.
Kochany Nepomucenie!
Od moich imienin, które w Berlinie w gronie kolegów przepędziłem, musiałem się był zaziębić i — na co pół Berlina cierpi — ja także zagrypiony i zakatarzony siedzę w domu. Dziś trochę lepiej, dlatego do odpisu na zaległe listy się zabieram, ale dotąd był ból w kościach, w oczach, w głowie nieznośny. Leczę się homeopatycznie i coraz więcej nabieram zaufania do tej metody. Podziękowanie serdeczne za pamięć o moich imieninach. Równe życzenia z mej strony niech Ci służą z tym nowym rokiem, który Bóg wie, co w łonie swoim mieści, a dla nas pewnie, jak tyle poprzednich jego braci, nic pomyślnego, chyba gorszą dolą sprowadzi.
Piszesz, że Ci już na jeden list z czerwca roku zeszłego pisany winienem odpowiedź. Gdybym był w domu, toć bym ten list wynalazł, ale obecnie nie pomnę jego treści, i jeżeli były jakie tam do mnie polecenia, muszę powiedzieć, mea culpa, żem ich nie dopełnił. Ale tak źle nie jest, z poleceń mi danych nie byłbym się wymówił ani ich dopełnić zaniedbał. List zwyczajny łatwiej się w natłoku innych zatrudnień zapomni.
Tak też zapewne będzie.
Fotografią córki Twojej i Ludwika — nie wiem, skąd Ci przyszło połączyć je w parze, czy z jakiego prognostyku? — odesłałem dziś dopiero do córki mojej Kaźmiry i będzie Ci za nie bardzo wdzięczna, bo ich w albumie swoim nie miała. Cieszę się, że widzę, iż panna Zofia nie w klasztornym stroju, że się więc inaczej zdecydowała. Fotografia sama, prawda, nie najlepsza, i wystawiam ją sobie daleko przyjemniejszą i ładniejszą niż na fotografii, gdzie i o wiele starszą wygląda. Toteż młode panienki na fotografii zwykle tracą.
Na Święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok byłem w domu. Zjechałem umyślnie, bo miały być, entre nous soit dit, oświadczyny o Kazię. Możesz sobie wystawić, jakie było pomieszanie wszystkich, gdy pan młody — którego [...] nie dopisał ani nawet nie doniósł, dlaczego przybyć nie może. Żal mi było najwięcej Kazi, która z zmartwienia się rozchorowała. Wróciłem z niczym do Berlina i słyszę, że się ten interes znowu naprawia. Wszelako straciłem do osoby zaufanie. W rzeczach poważnych nie uchodzi takie lekceważenie.
Ilustracja do powieści H. Balzaca
Stara panna, wydanie z 1897 roku.
A jednak chciałbym, aby dziewucha wyszła za mąż, bo nie znam nieszczęśliwszej istoty na świecie, jak starą pannę. Natura się mści wyraźnie, że chybiła powołania swego i nie została żoną i matką. Ale takie to smutne są nasze stosunki społeczne, a pod nimi cierpi najwięcej płeć nasza zwana piękną, a raczej słabą, jak się zwać powinna. Gdzie jest gotowy majątek, tam jest i gotowy mąż. Gdzie tego nie ma, tam panienka, choć piękna i dobrze wychowana, nie popłaca. Jestcić u mnie kawałek majątku, ale w ziemi, ani go ugryźć, ani ukrajać nie można. Toteż staram się w tym roku koniecznie majątek uregulować przez wzięcie nowych listów zastawnych, aby było co dać córkom na posag. Chociaż strata ogromna. Listy te stoją 84 a zatem 16 procent straty, a niech będzie wojna, spadną na 50. Taka to napiętość stosunków politycznych, to nikt zaręczeniem pokoju nie wierzy, skoro się każdy po zęby zbroi, stąd brak kredytu, upadek zarobku i niski kurs papierów, który niejednego już przyprowadził o grube straty. Miarkujesz, że muszę być chory, bo Ci piszę jak z łoża boleści. Ale tak to bywa na starość. Ściskam Cię z serca
Twój przywiązany Karol Libelt

Karol Libelt, Listy, oprac. Zdzisław Grot, Instytut Wydawniczy Pax 1978, s. 497-499.

Odcinek 228: Tomas Venclova, 2003 rok

2012-02-05T08:00:00.070+01:00

Z dziennika Tomasa Venclovy
5 lutego 2003 roku

Tomas Venclova.

Spośród wielkich egzotycznych podróży mojego życia ta jest może ostatnia. Obudziwszy się około trzeciej rano, jeszcze w całkowitej ciemności dojeżdżam do lotniska w Hamburgu. Przesiadka w Paryżu: z góry miasto wygląda na przemysłowe, dostrzegam wieżę Eiffla, ale nic ponadto. W samolocie prawie sami Hindusi, dwojakiego rodzaju — albo niemłode, dosyć arystokratyczne damy z czerwoną kropką między brwiami, albo przyjaźnie nastawieni mężczyźni, którzy zdążyli dorobić się w zachodnim świecie. W jadłospisie brak potraw z wołowiny i cielęciny (co też zostało specjalnie zaznaczone). Ponadto pokazują hinduski film — muzyczny melodramat przypominający Monsunowe wesele, które niedawno oglądałem, tylko stokroć prymitywniejszy. Osiem godzin lotu wcale nie wydaje się tak długie. Z lewej strony za oknem widnieje zimowy masyw Kaukazu (lecimy nad Gruzją i Azerbejdżanem). Dobrze, że znowu je zobaczyłem po tylu latach. Potem, już po ciemku — Iran i trochę Pakistanu. Bombaj z lotu ptaka to nagromadzenie niewyraźnych światełek, co jest typowe dla miast Azji. Obecnie jest oficjalnie przemianowany na Mumbai, aczkolwiek tej nazwy tak naprawdę nikt nie używa.
Scena z bollywoodzkiego filmu
Czasem słońce, czasem deszcz.
Po wylądowaniu — wilgotny upał, słodkawy i mdławy zapach powietrza, słowem — tropiki. I duch głębokiej, beznadziejnej prowincji. Co prawda ludzie są nad wyraz grzeczni, ze wszystkimi można porozumieć się po angielsku (chociaż napisy przeważnie w dewanagari). Ta uprzejmość bardzo się przydaje, ponieważ zginęła moja walizka; przez dwie godziny, od pierwszej do trzeciej po północy (w Europie dopiero wczesny wieczór, toteż nie chce mi się spać), próbuję wyjaśnić, co się z nią stało. Okazuje się, że przez pomyłkę trafiła do innego samolotu: po jego wylądowaniu wszystko odzyskuję, również ten oto dziennik, jedyną rzecz, jakiej nie chciałbym stracić. Pomylili się, o ile rozumiem, nie Hindusi, tylko pedantyczni Niemcy. Potem znowu szarpanina nerwów, bo nie mogę odnaleźć taksówki, którą miał przysłać zarezerwowany przeze mnie hotel. W końcu znajduję: kierowca stoi z plakatem, a na plakacie napis „Prof. Tomas Clova”. Takich kierowców z plakatami co najmniej kilkuset.
Długa podróż do centrum. Betonowe budynki nie tylko są odrapane, z osypującym się tynkiem, lecz nawet podgniłe, jeśli w ogóle można sobie wyobrazić gnijący beton. Całe słynne wybrzeże wygląda okropnie. Za to hotel — za pięćdziesiąt dolarów — doskonale czysty i przytulny, w stylu kolonialnym. Zachowanie służby chyba się nie zmieniło od czasów Phileasa Fogga.

Tomas Venclova, Z dzienników podróży, tłum. Alina Kuzborska, Fundacja Zeszytów Literackich 2010, s. 156-157.

Odcinek 227: Julian Tuwim, 1946 rok

2012-02-04T08:00:00.049+01:00

List do Antoniego Słonimskiego
Nowy Jork, 4 lutego 1946 roku

Julian Tuwim, 1942 rok.
Antoś, Antoś! To Ty z p. Eleonorą [Roosevelt] publiczne rozmówki sobie ucinasz? „Mon Dieu, co za kariera, kariera, kariera!” Zazdroszczę Ci jednego: możności swobodnego mówienia po angielsku. Moja angielszczyzna (amerykańszczyzna), po 5 latach pobytu w tym kraju, przedstawia się tragicznie. Po to, żeby minutę (gruba przesada! 10 sekund!) mówić, muszę się kwadrans przygotowywać, więc możesz sobie wyobrazić, jak wygląda moja „konwersacja”, gdy się przypadkiem znajdę w towarzystwie amerykańskim (czego unikam jak ognia): siedzę czerwony, spocony, wytężony, dobieram w myślach słów, przystawiam końcówki gramatyczne, układam sobie szyk wyrazów, przygotowuję wymowę i akcent; wreszcie, zmęczony, wyczerpany katorgą przygotowań, rozdygotany tremą, wybełkacam (wybełkucam? jak jest prawidłowiej?) zdanie, złożone najwyżej z 8—10 słów — a mój interlokutor uśmiecha się i mówi: „Pardon me?” Największy wstyd, gdy się człowiek znajdzie wśród dzieci. Te okrutne stworzenia z politowaniem i pogardą patrzą na starca, który nie może się wygadać. Dlatego między innymi chciałbym już jak najprędzej być w Polsce, gdzie bez najmniejszego trudu potrafię wyrazić wszystko, co czuję, np. „A won, faszystowski skurrrwysynu, dyszlem tam i nazad w...” etc., etc. W tym miejscu dostaję w mordę, ale chociaż wypowiedziałem się. — Jeżeli chodzi o powrót do kraju, mam te same niepokoje i rozterki, co Ty. Pod jednym względem jestem w gorszej sytuacji: że ja na pewno w Ameryce nie zostanę, gdy dla Ciebie pozostanie w Anglii nie będzie niczym bolesnym, może nawet przeciwnie. A ja w tych Sojedinionnych Sztatach czuję się jak dziecko (niestety nie pijane) we mgle. Ktoś o tym kraju powiedział dowcipnie, że bezpośrednio z czasów pionierstwa wkroczył on w okres dekadencji. Bez wszystkiego, co powinno było odbyć się w „międzyczasie”. Jest to społeczeństwo, w którym od wieku idee przemysłowe stale pożerają wszystkie inne. Wojna z Hitlerem była tutaj także zjawiskiem przemysłowym, bez żadnych właściwie korzeni ideologicznych. It was a business they had to do. The business is done — i Hitler przestał być wrogiem.
Reklama Coca-Coli z 1946 roku.
Teraz, z pomocą radaru, wybierają się na księżyc. Obliczyli nawet (bez żartów, sam czytałem), ile dolarów będzie kosztował przejazd dla jednej osoby (jeżeli się nie mylę, 28000), Macy's [dom towarowy w Nowym Jorku] założy tam filię swego babilońskiego przedsiębiorstwa, a firma Coca-Cola (która rocznie wydaje na reklamę więcej, niż przedwojenna Polska na nowe szkoły i szpitale) będzie ksieżyczanom sprzedawała swoją mdłą lurę. Poza tym okaże się, że z księżyca najlepiej wycelować atomową bombę na Kreml. — Powiedz p. Rooseveltowej, że dyskusje na temat praw człowieka tak długo będą jałowe i teoretyczne, póki jej kraj, do spółki z Anglią, podtrzymuje w Europie Franca i Andersa.
Posyłam Ci Oniegina. Przekład byłby lepszy, gdyby nie nieszczęsny brak rymów męskich. Dlatego też poczynam sobie z rymami dość swobodnie. Byłoby dobrze, gdybyś mi przysłał korektę. Listy idą teraz szybko, więc zaraz odeślę. Dziękuję Ci za pamięć o książkach. Jak to długo potrwa? Całuję Ciebie i Janeczkę.
Twój J.

Julian Tuwim, Listy do przyjaciół pisarzy, oprac. Tadeusz Januszewski, Czytelnik 1979, s. 227-229.

Odcinek 226: Władysław Reymont, 1897 rok

2012-02-03T08:00:00.101+01:00

List Władysława Reymonta do siostry, Katarzyny Jakimowiczowej

Ouarville, 3 lutego 1897, środa
Rollin 6, Paris

Portret Władysława Reymonta.
Mal. Jacek Malczewski.

Moja Droga Siostro!
Jak Ci jestem wdzięczny za Twoje dobre, poczciwe listy, tego Ci nawet powiedzieć dobrze nie potrafię, mógłbym tylko wyrazić całując Ci jak najserdeczniej ręce.
Bo widzisz, jak się jest daleko od swoich i żyje się w świecie absolutnie obcym, w otoczeniu, z którym wciąż trzeba trwać na stopie etykietalnej, zimnej grzeczności, gdy wciąż potrzeba mieć zapiętą duszę na wszystkie guziki i nigdy ani na chwilę nie można zapomnieć dla siebie ani pozwolić zapomnieć innym, że się jest dość znanym pisarzem, to takie listy jak Twoje przynoszą ze sobą wszystko, czego mi brak właśnie w moim stosunku z ludźmi, przynoszą szczerość i ciepło, i odgłosy innego, swobodniejszego życia, i tę bardzo krzepiącą pewność, że tam gdzieś w świecie istnieje gromada ludzka, dla której nie jestem pierwszym lepszym przechodniem, który był, poszedł i zapomniało się o nim tak łatwo, jak się zapomina zwykle. [...]
Nie dziw się temu smętnemu tonowi listu, ale Ci się przyznam, że żyję obecnie w położeniu nie do pozazdroszczenia. Warszawskie saloniki trzęsą się na mnie z oburzenia, plotki najniemożliwsze kursują o mnie, bo to wszystko za to, że wywinąłem się z zastawionych na mnie sieci, że nie zostałem mężem jednej z panien, chociażby przez grzeczność.
Okropna jest Warszawa i okropne są te nasze rodziny mające córki na wydaniu.
Wyobraź sobie dom, w którym bywałem, taki przeciętny dom z „towarzystwa”, ani za mądry, ani za bogaty, ale za to mający wielkie pretensje i wielkie ambicje, i wielką chęć wydania dobrze swoich córek za mąż. Bywałem tam dwa lata, byłem, ma się rozumieć, przez ten czas wyrocznią dla nich, geniuszem, gwiazdą pierwszej wielkości; słowo moje było tam świętym, moje każde życzenie prawem spełnianym choćby o północy; byli tacy dobrzy, tacy poczciwi, tacy szlachetni, tak tam dobrze było iść co wieczór i przesiedzieć kilka godzin, bo tak głośno potępiali te domy, w których młodzież zmusza się niejako do ożenku.
No, tak było wszystko po archanielsku dotąd, dopóki mieli nadzieję, że ożenię się z jedną chociażby, bo nawet posuwali dobroć do tego stopnia, że pewnie by zgodzili się wydać za mnie obie, dodając mi jeszcze brata w prezencie.
A że rozwiałem ich złudzenia, że panna nie może już poufnie pomiędzy koleżankami i znajomymi chwalić się moim powodzeniem w literaturze, moim talentem, moimi planami na przyszłość ani może projektować teraz mieszkania, po zamążpójściu za mnie, w Paryżu lub na wyspach [sic!] Borneo, więc wymiotują gniewem, odrzucili maski poczciwości i pokazali zwykłe, marne dusze spekulantów. No i teraz dla nich nie jestem już gwiazdą ani geniuszem, ani wyrocznią. Jak mnie tam poufniej nazywają, nie wiem, ale i nieciekawym. [...]
Daruj temu rozpisaniu się obszernemu, ale wprost czułem potrzebę wyrzucenia nagromadzonej w duszy goryczy przed kimś, co jak Ty odczujesz mnie i zrozumiesz. [...]
Chciałbym być u Was w sobotę, bardzo chciałbym, ale niestety ani marzyć o tym, a co gorsza, że pomimo iż mnie rwie do kraju, nie wiem, kiedy będę mógł przyjechać, bo tak się różne rzeczy składają, że prawdopodobnie w czerwcu, jak sobie obiecywałem, nie będę mógł.
Pokrzyżowało mi się poczwórnie, bo miałem w marcu po skończeniu Ziemi obiecanej jechać do Hiszpanii i Tangeru, no i jechać nie można z tego powodu, że wszystkie porty atlantyckie są z powodu dżumy w Indiach w kwarantannie, a niektóre zupełnie zamknięte dla żeglugi. Więc z Hiszpanii na ten rok musiałem skwitować; co się odwlecze, to nie uciecze. Pojadę natomiast gdzie indziej.
Pojadę z Bordeaux przez Zatokę Gaskońską na Ocean Atlantycki. Opłynę Gibraltar, kawał Hiszpanii, część Francji, Korsykę, część dużą Włoch, Sycylię, archipelag grecki i do Konstantynopola.
Sześć tygodni na morzu, juści z przystankami krótkimi po różnych portach.
Wybrałem tę drogę ze względu, że to droga czysto morska. „Tygodnik Ilustrowany” zaproponował mi połowę kosztów dać na ten spacer, no, juści z warunkiem, abym im pisał sprawozdania. W każdym razie nie wyjadę przed majem, no i nie wiem jeszcze, gdzie skończę podróż, będzie to zależało, jak mi posłuży morze.
Muszę Cię wyprowadzić z błędu, że tutaj, gdzie jestem, nic mnie nie kosztuje. Gotówką istotnie za mieszkanie ani za życie nic nie płacę, ale że moi gospodarze gromadzą zbiory archeologiczne, więc aby im się odwdzięczyć, tydzień temu kupiłem w Paryżu szkatułkę w stylu Louis XV, antyk z mahoniu ozdobiony brązami, za którą zapłaciłem najwyraźniej i całe 150 franków. Nie liczy się już ani kwiatów, ani cukierków, jakie co tydzień przywożę z Paryża dla panny domu.
Za resztę czasu, jaki tutaj będę, także coś kupić będzie potrzeba. Swoją drogą jestem im bardzo wdzięczny za gościnność. [...]
Kończę już przesyłając wszystkim, jacy się zbiorą u Was w sobotę, pozdrowienia. Załączam specjalne ukłony dla p. Aleksandry, jeśli będzie. A Ty i Kostuś [mąż Katarzyny] przyjmijcie ode mnie najserdeczniejsze życzenia przeżycia drugich dwudziestu pięciu lat w zupełnym, absolutnym szczęściu. [...] Całuję Was wszystkich serdecznie.
Wasz brat Wł. St. Reym.
[...]

Władysław St. Reymont, Listy do rodziny, oprac. Tomasz Jodełka-Burzecki i Barbara Kocówna, Państwowy Instytut Wydawniczy 1975, s. 161-166.

Odcinek 225: Zbigniew Herbert, 1966 rok

2012-02-02T08:00:00.112+01:00

List Zbigniewa Herberta do Aleksandra Wata

Wiedeń, 2 lutego 1966 roku

Zbigniew Herbert.

Kochany Aleksandrze,
dziękuję Ci bardzo za to, co zechciałeś powiedzieć do mnie, za Twój piękny wiersz i dopuszczenie mnie do przyjaźni. W serca mego starej kamienicy masz już od dawna apartament z widokiem na drzewa i kwiaty.
Siedzę teraz we Wiedniu, czasem uskakuję w Alpy, czytam, medytuję, trochę piszę. Bardzo chciałbym Cię zobaczyć, ale na razie jestem przypisany Austrii, bo od paru tygodni paszport mój leży na policji i czekam na przedłużenie wizy. Więc chyba na wiosnę mam nadzieję.
Czy przyjmiesz mnie do klubu magnetofończyków? [Aleksander Wat w 1966 r. kupił magnetofon marki Grundig, typ TK 41] Od dawna przeczuwałem, a teraz już wiem na pewno, że tę bardzo ludzką maszynę wynaleziono dla nas. Bo poezja — wbrew temu, co sądzi Przybunio i inni wieśniacy — to jest głos i tylko głos, głos, który jak płomień w lampie filuje i zanika.
Postanowiłem zostać na Zachodzie, jak długo się da. Nie mam sił wracać teraz do tej ciemnej i pokracznej paranoi.
Przekaż piękne ucałowania rąk Pani.
Ciebie bardzo serdecznie i długo ściskam.
Synowi i jego rodzinie serdeczności.
Twój Zbigniew

PS Na odwrocie mały wierszyk.

PAN COGITO ROZMYŚLA O OJCU
Jego twarz groźna, w chmurze nad wodami dzieciństwa
tak rzadko trzymał w ręku moją ciepłą głowę
podany do wierzenia win nie przebaczający
korygował bowiem losy i prostował ścieżki
wysoko niósł latarnię gdy weszliśmy w noc

myślałem że usiądę po jego prawicy
i rozdzielać będziemy światło od ciemności

i sądzić naszych żywych stało się inaczej
tron jego wiózł na wózku sprzedawca starzyzny
i hipoteczny wyciąg mapę naszych włości

urodził się raz drugi drobny bardzo kruchy
o skórze przezroczystej chrząstkach bardzo nikłych
pomniejszał swoje ciało abym mógł je przyjąć

w nieważnym miejscu jest cień pod kamieniem

on sam rośnie we mnie
jemy nasze klęski
wybuchamy śmiechem
gdy myślimy jak mało trzeba
aby się pojednać

Aleksander Wat, Korespondencja, t. 2, oprac. Alina Kowalczykowa, Czytelnik 2005, s. 93-94.

Odcinek 224: Ola Watowa, 1942 rok

2012-02-01T08:00:00.090+01:00

List Oli Watowej do męża, Aleksandra

1 lutego 1942 roku

Ola Watowa.

Ol. Jak Cię nazywać! Kochanym, Drogim! — Jesteś moim Losem, moim Przeznaczeniem, moim Życiem. Dzięki składam Opatrzności za to. Płakałam i śmiałam się, czytając Twój list. Ta niepewność, że może serce moje odmieniło się, a jednak ofiarowujesz mi się cały, cały na resztę życia.
Ol. Nigdy może nie byłam tak Twoja, jak w ciągu tych dwóch lat Nie opuściłeś mnie ani na chwilę. Ciągnąłeś ze mną byki przy wołokuszy, a kiedy wydawało mi się, że padam — wołałeś mnie Ty i Andrzej, że jestem Wam potrzebna.
Na sianokosach, chlebouborkach, przy wyrabianiu cegieł, ostrzeniu kos traktorowych, przy kręceniu sortirowki, mazaniu łajnem i gliną różnych baz, przy wyrąbywaniu kiziaku — zawsze, wszędzie czekam na Ciebie. Idąc przez step po wodę, kiedy jeszcze słońce nie wzeszło, albo zachodziło, mając po lewej stronie swój b. długi cień, oglądałam się, szukając drugiego cienia, myśląc, że może nagle zjawiłeś się. Niebo o zachodach bywało tak cudowne — fiolety, róże, błękity. Wyrąbywałam kolący karagan na opał i modliłam się, czepiając się wzrokiem barw nieba, ziemi, traw i krzaków. W tej żarliwości moich próśb i ofiar — wydawało mi się, że powinnam i ja ujrzeć krzak gorejący, żeby uwierzyć, żeby móc trwać.
Było coś pogańskiego w tych odczuciach, w tym pragnieniu rozdarcia nieba. Później często była już tylko modlitwa poranionych rąk, umęczonych nóg. [...] Bardzo kochany! Wiele mamy sobie do powiedzenia. Dzisiaj jest niedziela. Jeszcze pieniądze nie nadeszły. Szalejemy z Andrzejkiem z niecierpliwości. Chleb na drogę upieczony — z reszty prawie mąki. Zjawiłeś się jak dobra wróżka w ostatniej prawie chwili, kiedy już naprawdę nie wiedziałam, jak będę istnieć dalej w tym kołchozie ubogim, bez rzeczy, bez pieniędzy, z Andrzejkiem, którego «jestem głodny» sztyletowało mnie kilka razy na dzień. Ale wyglądamy zupełnie dobrze i jakoś widzisz przetrwaliśmy. Czekaj spokojnie. Wyjazd uzależniony od pieniędzy i podwody. Żałujemy w tej chwili, że istnieją przestrzenie, że doba ma 24 godziny i zazdrościmy Twoim przyjaciołom, którzy są z Tobą.
Uściśnij najgoręcej pp. Sznajderów i p. Szkłowskiego ode mnie. Najchętniej uczyniłabym to sama, tak wypełnia mnie wdzięczność za opiekę i serce, jakie Ci okazują. [...] Bądź zdrów mój Jedyny.
Twoja Olina

Ola i Aleksander Watowie. Nieborów, 1956 rok.

Ola Watowa, Wszystko co najważniejsze, Czytelnik 1990, s. 78-79.

Odcinek 223: Jerzy Wittlin, 1983 rok

2012-01-31T08:00:00.049+01:00

Z dziennika Jerzego Wittlina

31 stycznia 1983 roku

Jan Himilsbach.
Himilsbach. Oddaje go najzabawniej popularna w środowisku anegdota: Na jakimś Zjeździe Literatów Himilsbach dostał wspólny pokój z Jastrunem. Himilsbach wchodzi do pokoju i widzi, jak przed lustrem Jastrun gładzi swoją wspaniałą mickiewiczowską fryzurę. „Dzień dobry — mówi zachrypniętym z lekka głosem. — Nazywam się Jan Himilsbach. Umowa stoi: szczamy do umywalki!”
Himilsbach nie bawi się w ceregiele, nazywa sprawy po imieniu, jest spontaniczny i za to kochany. Elis opowiadała, jak na jej oczach Himilsbach nie doszedłszy do porozumienia z jednym z panów stoczył z nim w kawiarni Związku krótką walkę, po czym skoczył na kolana Herze i wpił się jej w usta. Nazajutrz zgorszona tym widokiem Elis powiedziała do Hery, że nie był to dla niej budujący widok, i to nie tak dawno po śmierci jej męża. „No cóż mam zrobić — odpowiedziała Hera — skoro się jemu podobam?”

Himilsbach, podobnie jak Franc Fiszer przed wojną, a po wojnie Andrzej Dobosz, jest postacią żywiącą mit środowiska, dodającą mu jakiegoś oryginalnego koloru, pieprzu. Z wykształcenia kamieniarz, z upodobań utalentowany pisarz i aktor, razem ze zmarłym Zdzisławem Maklakiewiczem stworzyli parę, która jak żadna inna para aktorska trafiała ,,in medias res”.
Z Kabatcem, kiedy szefował on komisji zagranicznej, a ja byłem jego zastępcą, siedzieliśmy w gabinecie prezesa Związku. Nagle przez szklane drzwi wsuwa się głowa Himilsbacha. „Gieniek — mówi Himilsbach a może ty byś mnie raz kiedyś gdzieś posłał!?” „A gdzie byś ty chciał jechać, Jasiu?” „No może gdzieś na Zachód” — odpowiada Himilsbach. ,,A byłeś już, Jasiu, na Zachodzie?” „Najdalej to byłem na Dworcu Ochota. Tam sprzedają bardzo dobre parówki”.
Kiedy wychodziłem, przed bramą stał Himilsbach, aby zainkasować należne mu za występ honorarium. „Pożycz sto złotych” — mówi. Pożyczyłem. Odchodząc myślę z satysfakcją, że to wcale nie drogo. Za gorsze występy płaciłem już nieraz o wiele więcej.

Jerzy Wittlin, Pójdź ze mną!, Wydawnictwo Literackie 1987, s. 169-170.

Odcinek 222: Taras Szewczenko, 1858 rok

2012-01-30T08:00:00.053+01:00

List Tarasa Szewczenki do Kateriny Piunowej

30 stycznia 1858 roku

Taras Szewczenko.
Kochana i wielce szanowna Katierino Borisowno!
Przyniosłem pani osobiście książki, żeby je pani przeczytała. Pani jednak zwróciła mi je nie czytane. Jak mam zrozumieć takie postępowanie? Stawia mnie to w sytuacji bez wyjścia, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę naszą dzisiejszą rozmowę. Czy to nie jest przypadkiem odpowiedź na moje oświadczyny? Bo jeśli tak, to proszę uczynić to w sposób bardziej wyraźny. Jest to dla mnie nazbyt ważne. Kocham Panią i mówię to Pani wprost, bez żadnych wykrzykników i zachwytów. Jest Pani zbyt mądra, by żądać ode mnie płomiennych wyznań; zbyt kocham Panią i szanuję, by uciekać się do banałów, tak powszechnie stosowanych w świecie. Zostać pani mężem - byłoby dla mnie największym szczęściem i trudno mi będzie wyrzec się tej myśli. Lecz jeśli los zrządził inaczej, jeśli miałem nieszczęście nie podobać się Pani i jeśli zwrócone przez panią książki oznaczać mają odmowę - trudna rada: muszę się z tym pogodzić. W żadnym jednak wypadku nie zmieni to ani moich uczuć dla Pani, ani mego dla Niej szacunku. Jeśli Pani nie może lub nie chce zostać moją żoną, to proszę mi nie odmówić choć tej pociechy, że pozostanę Pani przyjacielem, by mym niezmiennym oddaniem i poważaniem zasłużyć na Pani szacunek i życzliwość.
W oczekiwaniu odpowiedzi, która zadecyduje o moim losie, pozostaję oddany pani i gorąco kochający

Taras Szewczenko

Taras Szewczenko, Pamiętnik, tłum. Helena Mankiewicz-Szaniawska, Czytelnik 1952, s. 186.

Odcinek 221: Jane Austen, 1813 rok

2012-01-29T08:00:00.091+01:00

List Jane Austen do siostry, Kasandry

Chawton, piątek, 29 stycznia 1813 roku

Pierwsze wydanie Dumy i uprzedzenia.
Mam nadzieję, kochana Kasandro, iż otrzymałaś mój pakiecik za pośrednictwem J. Bonda w środę wieczór i że w niedzielę znów będziesz gotowa mnie wysłuchać, czuję bowiem, iż muszę dziś koniecznie napisać do Ciebie. Twoja paczka dotarła bezpiecznie i wszystko będzie dostarczone jak należy. Dzięki za liścik. Okazałaś wielką dobroć pisząc go, gdyż przecież nie miałaś wówczas żadnych wieści ode mnie, lecz zapewniam Cię, iż wkrótce przestanę być Twoją dłużniczką. Chcę powiadomić Cię, iż otrzymałam z Londynu moje ukochane dziecię [Dumę i uprzedzenie][...] Ogłoszenie ukazało się w naszej dzisiejszej gazecie, pierwszy raz za osiemnaście szylingów. Za dwa następne wezmą funta i szylinga, a za tamto najgłupsze - funta osiem. Napiszę do Franka, aby nie czuł się zaniedbany. Panna Benn była u nas na obiedzie właśnie w dniu, gdy przysłali mi książki, więc wieczorem wzięliśmy się dziarsko do dzieła i odczytali jej połowę pierwszego tomu, zaznaczając na wstępie, iż, uprzedzeni przez Henry'ego, że utwór ten ma niebawem wyjść drukiem, prosiliśmy go o przesłanie egzemplarza, gdy tylko się ukaże - chyba niczego się nie domyśliła. Ubawiła się setnie, biedactwo! Nic dziwnego, doprawdy, gdy przykład jej dało dwoje takich słuchaczy; jednak jej podziw dla Elizabeth wydaje się szczery. Wyznać muszę, że sama uważam ją za najrozkoszniejsze stworzenie, jakie się kiedykolwiek ukazało drukiem, i nie wiem, czy potrafię tolerować ludzi, którym nawet ona się nie spodoba. Znalazłam parę błędów typograficznych; miejscami, dla większej przejrzystości dialogu, należałoby dodać „powiedział”, lub „powiedziała”; lecz przecież
”Ja nie pisuję dla tych tępych duchów,
Co same w sobie nie mają geniuszu". [Parodia poematu sir Waltera Scotta „Marmion”.]
Rycina z 1810 roku.
Tom drugi wyszedł krótszy, niż sobie życzyłam, lecz nie w rzeczywistości, lecz tylko z pozoru, gdyż w tej części narracji jest więcej niż w pierwszej. W sumie jednak wprowadziłam tak znaczne uproszczenia i skróty, że powstała rzecz krótsza nawet niż „R i R". Teraz spróbuję napisać o czymś innym i zmienić temat całkowicie - święcenia - ucieszyłaś mnie wiadomością, iż Twe dociekania przyniosły tak owocny skutek. Gdybyś mogła jeszcze dowiedzieć się, czy Northamptonshire słynie z licznych żywopłotów, uradowałabyś mnie ponownie. Twoje szarady obudziły nasz najszczerszy podziw - lecz jak dotąd odgadliśmy tylko pierwszą. Pozostałe wydają się bardzo trudne. Jest jednak tyle piękna w ich wersyfikacji, że samo zgadywanie stanowi przyjemność drugorzędną. Przyznaję, że dzisiejszy dzień jest mroźny, i z przykrością myślę o tym, jak zmarzniesz, zdążając z wizytą do Manydown. Mam nadzieję, że włożyłaś krepdeszynową bieliznę.
Niebożątko ty moje! Wyobrażam sobie, jak cała drżysz i jak cierpią Twoje biedne, wrażliwe stopy. Cóż za złośliwy typ z tego pana Digweeda, to wprost nie mieści się w głowie - zamiast wyjeżdżać do Steventon, organizują w przyszły wtorek proszony obiad! Z przykrością wyznaję, iż nie byłam w stanie skosztować klopsa u pana Papillona; cierpiałam tego dnia na dość silny ból głowy i nie skusiłam się nawet na nic słodkiego, poza galaretką - ta była wyśmienita. Prażonych gruszek nie podano - panna Benn jadła za to migdały i rodzynki. Nawiasem mówiąc, prosiła, aby Cię od niej najuprzejmiej pozdrowić w moim poprzednim liście, o czym zapomniałam. Betsy śle Ci swoje uszanowanie, z nadzieją, iż zdrowie Ci dopisuje, oraz uściski dla panny Karoliny, z nadzieją, iż wyzbyła się kaszlu. Wiadomość o tym, iż jej pomarańcze dotarły w samą porę, sprawiła jej tyle radości, że, śmiem przypuszczać, doniesienie o kaszlu wręcz ją ucieszyło. [...]

Jane Austen, Listy wybrane 1796-1817, wybór R.W. Chapman, tłum. Jolanta Kozak, Prószyński i S-ka 1998, s.125-127.

Odcinek 220: Wojciech Kossak, 1884 rok

2012-01-28T08:00:00.002+01:00

List Wojciecha Kossaka do narzeczonej, Marii Kisielnickiej

Kraków, poniedziałek 28 stycznia 1884 roku

Moja najdroższa narzeczono.
Bajecznie mi idzie obraz, od razu mi kompozycja dobrze wypadła i zdaje mi się, że najdalej za trzy tygodnie będę gotów, rama na 20-go będzie gotowa i obraz z pewnością także. Może Ostatki spędzimy już z Figusią [siostra Wojciecha, Jadwiga] w Stawiskach [u Kisielnickich] (przepraszam, że tak bazgrzę, ale piszę piórem ze Stawisk w szkockiej oprawce i żal mi wziąć inne). [...]
U nas zresztą nic nowego, Mama z Ninią ciągle na balach, chociaż obydwie nie mają najmniejszej ochoty. [...] A ja pracuję, nie chcę tracić kwadransa na próżno i myślę o Tobie, aniele mój najmilszy, najukochańsza moja Maryś. Czy to przy robocie, czy zasypiając lub bawiąc się, ciągle myślą jestem przy mej najdroższej przyszłej żonie. Gdy wracam z klubu z partii bilardu, wystawiam sobie, że już jesteśmy razem, że moja śliczna żoneczka czeka na mnie z herbatą i daje mi burę, że tak długo siedziałem, że sobie potem we dwójkę bajecznie wieczór spędzamy i tak całe życie – prawda?
Wojciech maluje modela siedzącego na koniu, rys. w liście.
Jeżeli Pani chce mieć pojęcie, jak mój model wygląda na koniu, to podaję tu wizerunek mego Józka, gdy pozuje do rannego ordynansa na gniadym koniu. Ten pędzel, który tak doskonale dodaje życia temu koniowi, zastałem raz uplasowany w ten sposób, ale posądzam Figusię o tę myśl świetną. [tu rysunek piórkiem – Wojciech maluje modela siedzącego na koniu]
O ile się mogłem dowiedzieć, w razie gdybyśmy kupili Wygodę [wcześniejsza nazwa Kossakówki] całą, to przez kilka lat mielibyśmy blisko 1300 fl[orenów] rocznych wydatków na amortyzację z procentem, podatek i dwa legata na klasztory, które ciężą na naszej własności. Czy to nie wydaje się Pani dużo? Chociaż trzeba dodać, że wynajęcie domu, gdzie Pułascy mieszkają, przynosi 300 do 400, a nasze z pracownią kosztowałoby, nie mówiąc o ogrodzie, najmniej z 800 fl., wiec właściwie nie będzie wiele więcej jak paręset fl. rocznie różnicy, a potem, jak zostanie tylko podatek i legata, to 500 czy 600 fl. tylko rocznie. Ale na to wszystko mamy czas jeszcze aż do św. Jana.
Okropnie się cieszę na list Pani, może we środę już będzie. Kończę na dziś i całuję te moje rączki najdroższe z całej duszy po sto tysięcy razy, bo w ten sposób nie boję się Pani zmęczyć.
Do widzenia, Maryś moja ukochana – całą duszą kochający – Wojtek.

Wojciech Kossak, Listy do żony i przyjaciół (1883–1942), t. 1, oprac. Kazimierz Olszański, Wydawnictwo Literackie 1985, s. 58–60.

Odcinek 219: Jan Lechoń, 1950 rok

2012-01-27T08:00:00.001+01:00

Z dziennika Jana Lechonia

27 stycznia 1950 roku

1. Dzień rozbity. Zimno w pokoju (popsuło się ogrzewanie). Nic nie zrobiłem. Bardzo nieładnie.
Zofia Nałkowska, fot. powojenna.
2. Żeromski, kiedy Nałkowska wydała swój Dom nad łąkami, powiedział mi: ,,W każdej kamienicy jest paru ludzi, którzy mogliby to napisać”. Brzozowski skarży się w swoim Dzienniku, że są ludzie, którzy uważają Nałkowską za kobietę inteligentną. Mimo tych opinii ten ordynarny i zarazem pretensjonalny babski dorobkiewicz w pewnej chwili zasiadł w pierwszym rzędzie literatury, wybrany został do [Polskiej] Akademii [Literatury] i wreszcie stał się przodownikiem literackiej zdrady. Wszystko dlatego, że Żeromski był za wielki, aby tę babę zmiażdżyć jednym słowem w druku. I tak robi się u nas sławy, wielkości i zapomnienia. Or-Ot był małym poetą, ale jakże prawdziwym – tak samo jak cudowny Lenartowicz. O Or-Ocie jeszcze nikt nic sprawiedliwego nie napisał, Lenartowicza teraz dopiero wydobyto z pogardliwego, głupiego zapomnienia. [...]

Jan Lechoń, Dziennik, t. 1, Państwowy Instytut Wydawniczy 1992, s. 194–195.

Odcinek 218: Bruno Schulz, 1934 rok

2012-01-26T08:00:00.005+01:00

List Brunona Schulza do Juliana Tuwima

Drohobycz, 26 stycznia 1934 roku

Floriańska 10

Szanowny, Drogi Panie!
Dziękuję [za list z wyrazami zachwytu Sklepami cynamonowymi]. Nie spodziewałem się tego, ale w głębi duszy postulowałem, żądałem żarliwie Pańskiego rezonansu. Na dnie pasji i zaciekłości tej książki była i ta stara tęsknota. Uciszył ją Pan dziś we mnie, nasycił i napełnił po brzegi. Co za spełnienie!
Trochę to przyszło późno – nie z Pańskiej winy.
Bruno Schulz, Autoportret.
Gdy Pan przed laty przyjechał do Drohobycza [na spotkanie autorskie], byłem na sali, patrzyłem na Pana mściwie i buntowniczo, pełen ponurej adoracji. Stare dzieje. Pewne wiersze Pańskie doprowadzały mnie wówczas do rozpaczy z bezradnego podziwu. Bolało – czytać je powtórnie i za każdym razem toczyć pod górę tę ciężką bryłę podziwu, która przed samym szczytem leciała w głąb, nie mogąc utrzymać się na stromej pochyłości zachwytu. Unicestwiały mnie one, a zarazem dawały upojenie, przeczucie nadludzkich triumfalnych sił, którymi kiedyś rozporządzać będzie wyzwolony i szczęśliwy człowiek. Nosiłem w sobie wówczas jakąś legendę o „genialnej epoce”, która kiedyś była rzekomo w moim życiu, nie zlokalizowana w żadnym roku kalendarza, unosząca się ponad chronologią, epoka, w której wszystkie rzeczy oddychały blaskiem bożych kolorów, a całe niebo wchłaniało się jednym westchnieniem, jak haust czystej ultramaryny.
Nigdy jej naprawdę nie było. Ale w Pańskich wierszach była ona urzeczywistniona i jaskrawa, jak pawie oko broczące lazurem i urzęsione krzycząco – była, jak rozkrzyczane gniazdo kolibrów...
Pan mnie nauczył, że każdy stan duszy, dostatecznie daleko ścigany w głąb, prowadzi poprzez cieśniny i kanały słowa – w mitologię. Nie w zastygłą mitologię ludów i historyj – ale w tę, która pod warstwą nawierzchnią szumi w naszej krwi, plącze się w głębiach filogenezy, rozgałęzia się w metafizyczną noc.
W tej mitologicznej głębi ma Pan chyba pakt z Szatanem. Tu wiersze Pańskie stają się transcendentem, od strony rzemiosła zgoła niewymierne, przekraczające miarę rzeczy zrobionych.
Dziś mam wielką, triumfalną chwilę. Przełamał się czar – to, co nagromadziłem z zachwytu, wyegzaltowałem w atakach podziwu, dotychczas obce i przeciw mnie zwrócone – potwierdza mnie i przyjmuje. Dzięki.
Bruno Schulz

Bruno Schulz, Opowiadania. Wybór esejów i listów, oprac. Jerzy Jarzębski, Ossolineum 1989, s. 416–417.

Odcinek 217: Virginia Woolf, 1915 rok

2012-01-25T08:00:00.000+01:00

Z dziennika Virginii Woolf

Poniedziałek, 25 stycznia 1915 roku

Virginia Woolf. Mal. Roger Fry.

Moje urodziny — niech no wyliczę wszystko, co dziś dostałam. L. przysiągł, że nic mi nie ofiaruje, a ja, jako dobra żona, uwierzyłam mu bez zastrzeżeń. Tymczasem podkradł się do mojego łóżka z niewielką paczuszką, w której była prześliczna zielona portmonetka. I przyniósł mi śniadanie i gazetę z wiadomością o zwycięstwie na morzu (zatopiliśmy niemiecki okręt wojenny), i prostokątną paczkę owiniętą w szary papier, w której znajdował się Opat — śliczne pierwsze wydanie. Miałam więc bardzo wesoły i przyjemny poranek — który jednakże nie dorównał przyjemnościom popołudnia. Zabrano mnie do miasta, zupełnie za darmo, i zafundowano mi najpierw kinematograf, a następnie podwieczorek w herbaciarni u Buszarda. Chyba od dziesięciu lat nikt nie świętował moich urodzin. A to naprawdę był urodzinowy dzień — ładny, mroźny, wszystko świeże i wesołe, tak jak powinno być, a nigdy nie bywa. Zdążyliśmy idealnie na bezpośredni pociąg, a ja byłam bardzo szczęśliwa i czytałam szkic ojca o Popie — rzecz dowcipną i błyskotliwą, w której nie ma ani jednego martwego zdania. Naprawdę nie wiem, kiedy miałam tak cudowne urodziny — na pewno nigdy od czasów dzieciństwa. Siedząc nad herbatą, podjęliśmy trzy postanowienia: po pierwsze, żeby wziąć, jeśli to tylko możliwe, Hogarth House; po drugie, kupić prasę drukarską; po trzecie, kupić buldoga, który będzie się prawdopodobnie nazywał John. Jestem bardzo przejęta wszystkimi trzema projektami — a szczególnie prasą drukarską. Dostałam także paczuszkę słodyczy na drogę do domu.

Virginia Woolf, Chwile wolności: Dziennik 1915-1941, oprac. Anne Olivier Bell, tłum. Magda Heydel, Wydawnictwo Literackie 2007, s. 25-26.

Odcinek 216: Jerzy Wittlin, 1983 rok

2012-01-24T08:00:00.087+01:00

Dziennik Jerzego Wittlina

24 stycznia 1983 roku

Okładka Playboya, luty 1968 roku.
[...] Wracam do pornografii, w ilościach homeopatycznych przywożonej na Międzynarodowe Targi Książki do Warszawy. Trzymana w gablotach, pod szkłem, znikała nie później niż kilka godzin po wystawieniu, wynoszona prawdopodobnie przez tych, którzy mieli jej pilnować. Obfite żniwo tej literatury zbierają celnicy na granicy. A ponieważ nikt ze strachu nie domaga się od nich pokwitowania za te książki, broszury i pisma, trafiały one do obiegu między ludzi z „kół urzędowych”. Ludzie za tą lekturą tęsknią. I w tej dziedzinie byt kształtuje świadomość. Przywiezienie „świerszczyka” (jak się to popularnie nazywa) szefowi leży w dobrym tonie, i jeśli tylko „świerszczyki” te szefa wciągają, stanowią dla ofiarodawcy dobrą zapowiedź następnego wyjazdu!
W kiosku pełnym „świerszczyków” na bulwarze Clichy, w Paryżu, na rogu jednej z przecznic idących pod górę w stronę Sacré-Cœur, w kłębiącym. się tłumie sami Polacy i obywatele z krajów z nami zaprzyjaźnionych, sklepy prowadzone przez rodaków, którzy wyjechali niegdyś z kraju serdecznie zachęcani do tego przez władze, W Wiedniu przy Südbahnhofie, w Kopenhadze nie opodal portu, w Hamburgu (słynny Moszkowicz) obok tekstyliów, butów i zapalniczek trzymają szeroki asortyment tych właśnie męskich zabawek i lektur. Jest na to zbyt, więc trzymają: ołówki ze striptizem i przeźroczami jak żywymi. Ołówki, z których wyciągnąć można z boku bogato zdobiony pornofotografiami notatnik telefoniczny, książki i albumiki porno, nie mówiąc już o rozmaitych kremach, hiszpańskiej muszce i pigułkach na potencję, rzęsach z bawolego oka, prezerwatywach z fantazyjnie pomyślanymi rajcerami itd. — wszystko na sprzedaż! Do kraju, w którym przeźrocza w długopisie przedstawiają jedynie cztery konterfekty z obozu śmierci w Oświęcimiu... Nie, to nie żaden żart. Mam taki długopis w swojej szufladzie, wyprodukowany najpewniej przez jakiegoś miejscowego remiechę! „Souvenir de Auschwitz!”.

Jerzy Wittlin, Pójdź ze mną!, Wydawnictwo Literackie 1987, s. 124-125.

Odcinek 215: Maria Kasprowiczowa, 1924 rok

2012-01-23T08:00:00.033+01:00

Z dziennika Marii Kasprowiczowej

23 stycznia 1924 roku

Harenda. Zdjęcie z 1926 roku.
O naszej Harendzie (nazwa przysiółka, gdzie stoi nasz dom) mogę pisać tylko ze szczerym wzruszeniem i miłością. Kocham w niej wszystko. Gdy budzę się rano i otwieram oczy, widzę przez okno promienisty grzebień Tatr. Mam wrażenie, że zawiśliśmy gdzieś w powietrzu nad tą całą panoramą. Lubię popołudnie, spędzone na serdecznej rozmowie, w miłych, ciepłych pokojach. Na kominku potrzaskuje ogień, ktoś gra na fisharmonii. Nikt już nie rozmawia...
Księżycowe noce na Harendzie... Mam wrażenie, że się nigdy nie kończą. Zaledwie zgasł jeden księżyc, już się pojawia nowy. Błękit zagląda przez okna pomimo zapalonych lamp. Kiedy gwiazdy zostają same na czarnym niebie, zdają się tańczyć z radości, że nikt nie przyćmiewa ich blasku.
Powątpiewają, czy wytrzymam na tym „pustkowiu” — tak zupełnie poza życiem... Uśmiecham się najlepszym swoim uśmiechem, bo wiem, że życie jest we mnie samej, że pali się we mnie jak światło.
Lecz bywają dnie, kiedy i na Harendę spadają mocne, halne wiatry, spadają z szumem tysiąca skrzydeł, wstrząsając całym domem. Usiłują wstrząsnąć i duszami mieszkańców.
Tu niemożliwe jest żyć życiem realnym.
Patrzę na te ściany. Chciałabym przeniknąć tajemnicę, która w nich jest ukryta. Tajemnicę przyszłości — powodzeń czy klęsk? Dla poprzedniej właścicielki tego domu — Angielki, stał się on powodem wielu zgryzot, całego szeregu nieszczęść. Sprowadziłam się tu z lękiem. Czy nie pozostały w tych ścianach złe czary? Czy nie zaczną oddziaływać i na nasze życie? Jednak przestąpiłam próg tego domu z wiarą, że złe czary zwalczę wolą, która umie kierować życiem.
Widziałam już w marzeniach chwilę, kiedy Harenda stanie się przytułkiem i schronieniem nie tylko naszym, lecz wielu bezdomnych, zmęczonych i potrzebujących spokoju.
Maria Kasprowiczowa
(siedzi pierwsza z prawej)
w otoczeniu gości przed Harendą.
Zrobiło się gwarno i wesoło w naszym domu. Podczas świąt było pełno gości. Na imieniny Janka zaprosiliśmy przyjaciół naszych, górali z Poronina: Gutową z synami, Galów i innych. Janek bał się trochę, że mieszane towarzystwo (było sporo gości z Zakopanego) będzie się wzajemnie krępowało. Tymczasem poszło wszystko jak najlepiej. Gutową opowiadała swym barwnym językiem różne wspomnienia. Przyszli potem nieproszeni gazdowie z Harendy „ograć” Janka, zaprosiliśmy ich na wódkę. Zostali i grali do późnej nocy. Zwinięto dywany i zaczęły się tańce, jak na góralskim weselu. W przerwach Gutowie, najlepsi śpiewacy w Poroninie, śpiewali stare góralskie pieśni. Podczas świąt i po świętach dużo ludzi ze wszystkich stron Polski przewinęło się przez nasz dom. Każdy jest ciekaw zobaczyć nową siedzibę Kasprowicza.

Maria Kasprowiczowa, Dziennik, Instytut Wydawniczy PAX 1958, s. 356-357.

Odcinek 214: George Sand, 1839 rok

2012-01-22T08:00:00.075+01:00

List George Sand do przyjaciółki, Charlotty Marliani

Valldemosa, 22 stycznia 1839 roku

George Sand.

[...] Piszę do Pani z mojej pustelni w Valldemosie, gdzie prowadzę żywot zasiedziały, zajmując się za dnia dziećmi, w nocy własną pracą. Nie odstępuje mnie przy tym świergot fortepianu Chopina, pracującego swoim zwykłym pięknym trybem, ku zdumieniu nasłuchujących ścian celi.
Jedyne godne uwagi wydarzenie od ostatniego listu to przybycie tak upragnionego pianina! Po dwóch tygodniach starań i oczekiwań udało nam się wydobyć je od celników, płacąc trzysta franków cła. Ładny kraj! Wylądowało wreszcie bezpiecznie, radując sklepienia klasztoru. Nie profanuje tego podziw głupców: nie widujemy tu żywej duszy.
Nasze odosobnienie w górach, o trzy mile od miasta, uwolniło nas od uprzejmości próżniaków.
Mieliśmy jednak wizytę j e d y n ą, i to z Paryża! Był to znajomy Chopina p. Dembowski, pół Włoch, pół Polak, który podaje się za kuzyna Marlianiego, nie wiem, w jakim stopniu. Jest to wzorowy podróżnik, chodzi pieszo, nocuje byle gdzie, nie troszczy się o skorpiony i towarzystwo, zajada paprykę i słoninę pospołu ze swoim przewodnikiem. Należy wreszcie do tych ludzi, którym życzyć można śmiało: Miłej zabawy!
Byłabym w prawdziwym kłopocie, gdybym miała Pani powiedzieć, ile tu jeszcze czasu spędzimy. Zależeć to będzie trochę od stanu zdrowia Chopina, który jest lepszy od ostatniego listu, ale wciąż jeszcze wymaga łagodnego klimatu. Wpływ jego nie daje się odczuć tak szybko przy równie zrujnowanym zdrowiu. Co do Maurycego, poprawa nastąpiła od razu. Od chwili, kiedy postawił nogę na śródziemnomorskiej ziemi, coraz bardziej nabiera sił i uważam, że wygrzebał się ze swoich kłopotów. Bogu niech będą dzięki! Solange jest niewzruszoną opoką zdrowia, jej charakter się poprawia, mimo strasznych złoży krnąbrności i porywczości, ale taka, jaką ją teraz widzę, wydaje mi się czarująca. [...] Jest gotowy pakiet z rękopisami muzycznymi, Grzymała ma opłacić porto.
Chopin ściele się Pani do nóg. [...]

Valldemossa na Majorce.

Korespondencja Fryderyka Chopina z George Sand i z jej dziećmi, red. Zbigniew Skowron, tłum. Julia Hartwig i Zofia Jędrzejewska-Waszczuk, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina i Państwowy Instytut Wydawniczy 2010, s. 272.

Odcinek 213: George Byron, 1821 rok

2012-01-21T08:00:00.048+01:00

Z dziennika George'a Byrona

21 stycznia 1821 roku

George Byron w stroju albańskim.

Piękny, pogodny, mroźny dzień — to znaczy włoski mróz, u nich bowiem zima rzadko wykracza poza śnieg, toteż nikt tu nie umie ślizgać się na łyżwach — to należy do holenderskich i angielskich umiejętności. Jeździłem konno jak zwykle i strzelałem z pistoletów. Strzelałem dobrze — w czterech strzałach z dwunastu kroków ze zwyczajnej pary pistoletów przy nie najlepszym prochu rozbiłem cztery zwyczajne i raczej niewielkie butelki. Strzelałem prawie równie dobrze ze strzelby jak i pistoletu — biorąc pod uwagę różnicę prochu i pistoletów — jak w 1809, 1810, 1811, 1812, 1813, 1814, kiedy to trafiałem w laski, naklejki, monety, a nawet z dwunastu kroków do gałki laski pojedynczą kulą — i to wszystko oko i kalkulacja, nie mam bowiem spokojnej ręki i zmienia się przy każdej pogodzie. Prawdziwość tej notatki mogą poświadczyć Joe Manton i inni; pierwszy uczył mnie, a inni widzieli, jak dokonywałem tych wyczynów.
Jadłem obiad, składałem wizytę, wróciłem do domu — czytałem. Zwróciłem uwagę na anegdotę w Correspondence Grimma następującej treści: „Regnard i większość poetów komicznych byli to ludzie melancholiczni i śledziennicy; i np. pan Voltaire, który jest bardzo wesoły, pisał tylko tragedie, a żartobliwa komedia jest jedynym gatunkiem literackim, w którym mu się nie powiodło. Rzecz w tym, że ten, kto śmieje się i ten, kto śmieszy innych, to dwaj ludzie zupełnie różni”. t. VI.
Czuję się w tej chwili bardziej tetryczny aniżeli najlepszy z ich komediopisarzy (nawet bardziej aniżeli sam Regnard, który obok Moliera jest autorem kilku najlepszych komedii, jakie zostały napisane w jakimkolwiek języku i który podobno popełnił samobójstwo) i nie jestem w odpowiednim nastroju, by kontynuować zamierzoną tragedię o Sardanapalu. Już od kilku dni przestałem ją pisać.
Jutro moje urodziny — to znaczy o godzinie dwunastej, o północy, a więc za dwanaście minut kończę trzydziesty trzeci rok życia!!! Udaję się na spoczynek z ciężkim sercem — żyłem tak długo i z tak małym pożytkiem.
Jest teraz trzy minuty po dwunastej. „Północ wybiła na zegarze zamku”, a ja mam trzydzieści trzy lata!
Oj, lecą latka, Posthumie drogi,
I nie pomoże czcić wielkie bogi -
(z Horacego, tłum. Jan Czubek)

Nie żałuję tak bardzo tego, co zrobiłem, jak tego, co mogłem zrobić.
Przez nudę życia, brudy i grzech
Jam do trzydziestu dowlókł się i trzech.
I cóż ta droga zostawiła mi?
Nic — jeno owe trzydzieści i trzy.
(tłum. Czesław Jastrzębiec Kozłowski)

George Byron, Listy i pamiętniki, tłum. Z. Kubiak, S. Kryński, B. Zieliński, H. Krzeczkowski, M. Skroczyńska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1960, s. 521-522.

Odcinek 212: Antoni Słonimski, 1924 rok

2012-01-20T08:00:00.058+01:00

Antoni Słonimski, Recenzja „Damy do towarzystwa” Picarda i Laveline'a

20 stycznia 1924 roku

Teatr Komedia: „Dama do towarzystwa”, komedia w 3 aktach Picarda i Laveline'a; reżyseria Jan Janusz

Antoni Słonimski.

O tego rodzaju świństwach nie należy w ogóle pisać, zwłaszcza gdy stoi się na zajętym przeze mnie stanowisku negowania rzeczy nieliterackich w teatrze. Wyjątkowa jednak płaskość i trywialność „Damy do towarzystwa” usprawiedliwia tych słów parę.
Po scenie włóczy się nuda i kiepscy aktorzy. Kobiety rozbierają się i łażą nagie. Na scenie widzimy łóżko, w łóżku widzimy kobietę i jej amanta, a reszty nie widzimy, bo światło gaśnie w samą porę. Komedia ta przypomina filmy naukowe w rodzaju „Nasze rzeżączki” lub „Cuda Steinacha”.
Pikanterią Picarda jest odwrócenie normalnego stanu rzeczy. Wszystkie farsy francuskie oparte są na zdrowej zasadzie, że kobiety „lubieją mieć stosunek”. Bohaterka Picarda po prostu zwyczajnie nie lubi.
Jeszcze parę takich sztuk — a wszystkim to obrzydnie. Już i tak coraz częściej słyszy się głosy szczerego sprzeciwu ze strony zarówno mężczyzn, jak i kobiet — a nawet młodzieży.

Antoni Słonimski, Gwałt na Melpomenie, t. I, Czytelnik 1959, s. 12.

Odcinek 211: Maria Kalergi, 1844 rok

2012-01-19T08:00:00.001+01:00

List Marii Kalergi do Adama Potockiego

Warszawa, 19 stycznia 1844 roku

Maria Kalergi,
rys. Cyprian Kamil Norwid,
1845 rok.
Czymże mogłabym skuteczniej wypełnić tę olbrzymią pustkę Twojej nieobecności, Adamie drogi, niż dowodem mojej epistolarnej akuratności, a równocześnie zbliżeniem się do Ciebie na chwilę. Nie możesz sobie nawet wyobrazić, jak ogromny smutek ogarnął mnie nazajutrz po Twoim wyjeździe, gdy rozpoczął się ten tak długi dzień, w którym oddalałeś się coraz bardziej od Warszawy. Twoja obecność dodała mi sił, a oto znów zapadam w dół; wprawdzie już nie tak nisko jak przed Twoim przybyciem, gdyż wydaje mi się, że łączące nas więzy przyjaźni są teraz mocniejsze. Nieprawdaż, drogi mój, nie odbierzesz mi tego kojącego przeświadczenia? [...] Byłam zrozpaczona sądząc, że nie umiem już zdobyć się na żadne dobre uczucia, opanowywał mnie coraz większy egoizm, ale gdy ujrzałam, że Ty także jesteś smutny i do tego cierpiący – moja dusza powróciła do Ciebie, bo przecież do Ciebie całkowicie należała. Adamie drogi, znów się lękam, że za bardzo Cię kocham i że męczę Cię tą miłością, która wyraża się w cierpieniu; muszę od nowa staczać ze sobą walki, z których nie zawsze wychodzę zwycięsko. Wprawdzie jestem bardzo słabą istotą, ale skąd wziąć siły, skoro są bezustannie zużywane na niepotrzebne i męczące walki, których końca nie sposób przewidzieć? [...]
Drogi Adamie, zwracam się do Ciebie z prośbą, powtarzaną tak często i tak bezskutecznie – dbaj o siebie więcej niż dotąd. Zdrowie Twoje ucierpiało, bo nie dbasz o nie. Wierzaj mi, iż w takim zaniedbywaniu siebie nie ma nic pięknego. Nie są to żadne dowody stoicyzmu, a przeciwnie, uniemożliwiasz sobie okazanie hartu ducha, wtedy gdy będzie potrzebny. Niszczysz się nerwowo, moralnie i fizycznie. Jakże beznadziejną gotujesz sobie egzystencję, której trwanie nie będzie przecież ani o godzinę skrócone, jakże straszne troski sprowadzasz na tych, którzy Cię kochają i których jesteś całą nadzieją. Gdybym tak śmiała prosić Cię o przyrzeczenie w sprawie Twojego trybu życia? ale nie śmiem i domyślasz się dlaczego – przyrzekłbyś, bo chciałbyś mi dać szczery dowód przyjaźni, na której zależy mi więcej niż na czymkolwiek innym.
Żegnaj, Adamie – czy przeczytasz mój list do samego końca? Piszę go powtarzając Ci po tysiąc razy, jak bardzo Cię kocham.
Przepraszam za dywanik, nie był dotąd podszyty, bo moje urocze pokojówki zapomniały to zrobić i stąd taka zwłoka z wysłaniem Ci go.

Maria Kalergi, Listy do Adama Potockiego, tłum. Halina Kenarowa, Róża Drojecka, Państwowy Instytut Wydawniczy 1986, s. 135–137.

Odcinek 210: George Bernard Shaw, 1898 rok.

2012-01-18T08:00:00.104+01:00

List George'a Bernarda Shaw do aktorki Ellen Terry

18 stycznia 1898 roku. 29 Fitzroy Square, W.

Ellen Terry, zdjęcie z 1886 roku.
Na miłość boską, moja najdroższa droga Ellen, nie mów mi o sobie takich potwornych rzeczy. Co to za nowy i przerażający wymysł, ta „newralgia podniebienia”? Na samą myśl o tym czuję, jak mi się wnętrzności przewracają. Newralgia oznacza w zasadzie niedostateczne odżywienie, chyba że jest ustrojowa i można ją uznać za wariant podagry albo astmy, albo omdleń. Prawdopodobnie ma Pani za mało ruchu fizycznego, który wyostrza zdolności asymilacyjne organizmu. Powinna Pani przyjąć moje ramię i pozwolić się codziennie oprowadzać po ulicach dwie albo trzy mile. Dawniej p. P. T. miewała silne newralgie, teraz ma je bardzo rzadko. Na spacerach ze mną zatrzymywała się co pięć minut i dostawała palpitacji, i mówiła, że nie powinienem chodzić z szybkością ekspresu. Teraz sadzi w podskokach i galopuje ze mną nie mrugnąwszy powieką. Webbowie wybierają się w marcu w podróż dookoła świata, na co ja nie mogę sobie pozwolić. Namawiają ją, żeby z nimi pojechała. Jeśli pojedzie, nie będzie jej przez blisko rok. Akurat dość czasu na nową przygodę miłosną. Czy wzięłaby mnie Pani w dzierżawę na tak krótki termin — moja atrakcyjność utrzyma się prawie przez cały ten czas? Nie wyobraża Pani sobie, jak rozkoszne katusze przeżywa kobieta we mnie zakochana: moja zdolność ranienia kobiet jest zdumiewająca, a intencje mam przecież zawsze dobre. [...]
G. B. S.

Listy Ellen Terry i Bernarda Shaw, oprac. Christopher St. John, tłum. Krystyna Tarnowska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1981, s. 320-321.

Odcinek 209: Wyzwolenie Warszawy, 1945 rok

2012-01-17T08:00:00.002+01:00

Legenda do filmu:

1:21 Widok Starego Miasta

1:33 Most Kierbedzia i ulica Nowy Zjazd, z prawej ogrody zamkowe z Arkadami Kubickiego, Pałac Pod Blachą i ruiny Zamku

2:18 Stare Miasto

2:44 Katedra św. Jana i Rynek Staromiejski

3:36 Plac Krasińskich

3:50 Ruiny getta

4:17 Ruiny Pawiaka i kościół św. Augustyna

4:50 Widok Starego Miasta

5:17 Ulica Miodowa, na rogu Miodowej i Długiej kościół garnizonowy

5:40 Powiśle

5:58 Ślimak ulicy Karowej

Odcinek 208, Marian Brandys, 1977 rok

2012-01-16T08:00:00.001+01:00

Z dziennika Mariana Brandysa

Warszawa, niedziela 16 stycznia 1977 roku

Halina Mikołajska jako pani Raniewska
w Wiśniowym sadzie Czechowa,
Teatr Współczesny, 1976 rok.
Po wczorajszym spektaklu [Wiśniowego sadu z udziałem Haliny Mikołajskiej w Teatrze Współczesnym] znowu owacja. Znowu biało-czerwone kwiaty – tym razem wręczone przez młodziutkiego chłopca, którego podprowadził do sceny ojciec.
Dziś, pomimo względnego spokoju, jeśli chodzi o telefony i pocztę, nastrój w domu niedobry. Tośka rano zniknęła z domu i nie daje żadnego znaku życia. Niepokoimy się o nią, niepokoimy się o tych aresztowanych młodych ludzi. Halinę poraża myśl, że ma jeszcze przed sobą do przebycia kilkanaście przedstawień.
Po wyjściu Haliny do teatru odbieram anonimowy telefon. Ale nie ubecki. Głos prostego człowieka, mówiącego od siebie, z trudem, z zacięciami, bez tej obrzydliwej wyuczonej gładkości. Chce w imieniu swoim i kolegów wyrazić serdeczną solidarność, „żeby pani Halina wiedziała, że nie jest sama”. I na koniec niespokojne pytanie: „Ale pani Halina na razie zdrowa?”
Jestem już tak rozklejony, że podobne telefony wzruszają mnie do łez. Wydawało się, że już wszystko jest ostatecznie zgnojone, a tymczasem – pomimo straszenia, podsłuchów, oszczerczej propagandy – ze wszystkich stron dociera do nas tyle wspaniałych głosów. Znowu jestem dumny z tego, że mam prawo nazywać się Polakiem. [...]
Dzwonek u drzwi. Starsza, prosta kobieta do Haliny. Nie chce powiedzieć w jakiej sprawie, wskazuje tylko znacząco palcem na grubą kartonową teczkę wypchaną papierami, którą miała w siatce. Halina odbywa z nią dwugodzinną rozmowę. Babka jest najwyraźniej niezupełnie normalna, ale ma po temu powody. Z jej chaotycznego opowiadania wyłania się tragiczny życiorys polski. Sześć lat spędziła na Sybirze za to, że nie pozwoliła sobie wpisać do dowodu osobistego obywatelstwa radzieckiego. Teraz ma manię prześladowczą, że dybie na jej życie dozorca domu, „brat pułkownika z Rakowieckiej”. Mówi do Haliny: „Za to, co pani robi, to mogę pani klatkę schodową wyszorować”. Halina z trudem się jej pozbywa. I znowu niepewność: czy cała ta wizyta jest „prawdziwa”, czy kryje się za nią jakaś prowokacja? A jeżeli to drugie, to w jakim celu?
Jakby na poparcie wątpliwości – nowy telefon: „Czy mieszkanie pani Mikołajewskiej?” „Nie, Mikołajskiej”. „Tak, przepraszam, Mikołajskiej. Czy można prosić?” „Nie ma jej w domu”. „Pewnie w teatrze?” „A w jakiej sprawie?” „Proszę powtórzyć, że dopiero teraz dowiedziałem się o przykrościach, szczerze współczuję, my wszyscy ją popieramy”.
Ale głos jakiś nieprzyjemny. I nie wiadomo dlaczego, kojarzy się to z niedawną wizytą „Sybiraczki”. Znowu pachnie jakąś akcją „wydziału rozrywkowego”. Boże, jak łatwo jest zwariować w tym świecie podsłuchujących ścian i kłamiących telefonów. Znowu rozhulała mi się wyobraźnia i dręczony niepokojem wyczekuję powrotu Haliny z teatru. [...]

Marian Brandys, Dziennik 1976–1977, Iskry 1996, s. 76–77.

Odcinek 207: Władysław Reymont, 1900 rok

2012-01-15T08:00:00.052+01:00

List Władysława Reymonta do brata, Franciszka

Zakopane, 15 stycznia 1900 roku. Willa „Szałas”.

Zakopane, Krupówki. Koniec XIX wieku.
Mój Drogi!
Daruj, że nie natychmiast po przyjeździe do Zakopanego piszę do Ciebie. Musiałem się nieco rozejrzeć, no i trochę zaaklimatyzować.
Wiesz, mocno żałowałem, że nie zostałem u Was na noc, bo musiałem nocować w Trzebini, w sali pasażerskiej, gdyż ta miła miejscowość nie posiada nawet karczmy, a z pośpiesznego w nowym rozkładzie nie ma połączenia z Krakowem, aż dopiero rano o piątej. Kasjer piotrkowski powinien był wiedzieć o tym i biletu bezpośredniego nie sprzedawać! Kląłem go też serdecznie — była to jedyna przyjemność tej nocy, nie przespanej z jego łaski.
W Krakowie siedziałem trzy dni, bo miałem trochę interesów. A już cały okrągły tydzień jestem w Zakopanem.
Wyobraź sobie długą dolinę, pogiętą, pofałdowaną, wzgórzaną, pokrytą miejscami lasami, pociętą strumieniami, które z szumem spadają z gór, a dookoła ze wszystkich stron łańcuch, wał gór potężnych o nagich szczytach, tak wzniosłych, że tylko podczas bardzo pogodnych dni są widoczne. To jest Zakopane.
Dodaj do tego ogromny śnieg, mróz 15-stopniowy i słońce całe dnie, i ani jednego podmuchu wiatru — to Ci da pojęcie, że jest tutaj wprost cudownie.
Dolina długa jest coś wiorst dziesięć, a szeroka ze dwie. Na tej przestrzeni porozrzucane domy i wille, wszystkie drewniane i wszystkie mniej więcej w stylu zakopiańskim. Nigdzie wewnątrz nie ma obić ani tynków, bo wszystkie ściany wewnętrzne, wszystkie meble są z desek sosnowych pociąganych pokostem. Robi to wrażenie bud zbitych tymczasowo, ale jest pono bardzo higienicznym, bo łatwo daje się myć i dezynfekować.
Ja mieszkam prawie na końcu Zakopanego. Płacę około 100 guldenów — za wszystko. Ale jeść dają bardzo porządnie i obficie. Osób zimujących tutaj jest coś koło 600. Juści, że w tym trzy czwarte chorych, którzy leżą na otwartym powietrzu na werendach po dniach całych.
A że tutejsze powietrze robi dobrze, czuję to już i na sobie. Juści, że chodzi się spać o 10, a wstaje się o 8 rano, że się nie pija piwa ani wódki, że tytuń jest zabroniony w moim „Szałasie”, że codziennie po obiedzie idę na włóczęgę kilkugodzinną na stoki gór i do lasów zasypanych śniegiem.
Ale dość o mnie.
Co u Ciebie?
Jakże z tym miejscem w Towarzystwie?
Czy byłeś u Ojca?
Napisz obszernie o wszystkim, masz teraz czasu dosyć.
Całuję Cię wraz z Żoną serdecznie, p. Kępińskim i p. Br[onisławie] serdeczne pozdrowienia i ukłony.
Twój Wł. St. R.

Zakopane. Rodzina Jarząbków z ulicy Kasprusie, 1902 rok.

Władysław St. Reymont, Listy do rodziny, oprac. Tomasz Jodełka-Burzecki i Barbara Kocówna, Państwowy Instytut Wydawniczy 1975, s. 122-123.

Odcinek 206: Maria Ginter, 1941 rok

2012-01-14T08:00:00.001+01:00

Z notatek więziennych Marii Ginter z d. Zieleniewskiej

Warszawa, więzienie Pawiak, 14 stycznia 1941 roku

Rano zemdlała Helenka. Zabrano ją do szpitala. Potem przyszły do nas dwie nowe. Jedna młodziutka, bardzo ładna szatynka, o dużych brązowych oczach. Poczułam do niej od razu sympatię. Ledwo zdążyłam się dowiedzieć, że nazywa się Danusia Terlikowska i siedzi za broń, gdy wpadło dwóch Niemców. Kazali natychmiast opuścić wszystkim celę. Nigdy nie było wiadomo, o co chodzi. Na własną intuicję trzeba było decydować, czy zakazane rzeczy schować w sienniku, czy gdzieś przy sobie. Tym razem moje „skarby” – ołówek, notatki, papierosy i karty – wsadziłam pod bluzkę. Gdy już wszystkie znalazły się na korytarzu, Niemcy odczytali listę i parę kobiet odseparowali na bok. Ogólne zaniepokojenie! Nikt nie wiedział, czy to na wolność, czy na transport. Tymczasem umieszczono je w dwunastce. Resztę komisarka kolejno rozmieszczała po innych celach. Danusię i mnie, jako nieletnie, przydzieliła do celi młodocianych nr 25, na oddział I. Byłyśmy z tego bardzo zadowolone. Przyjemniej jest siedzieć w towarzystwie młodych.
Więzienie Pawiak, fot. z 1906 roku.
W nowej celi czułam się już starą „mamraczką”. Postanowiłam zadomowić się wygodnie. Po transporcie nie było już tłoku. Mieszkanki młodocianej celi przyjęły nas bardzo mile. Zajęłyśmy z Danusią dwie prycze obok siebie, w kąciku, i rozmawiałyśmy do późnej nocy. Od pierwszej chwili nabrałyśmy do siebie zaufania i opowiedziałyśmy sobie własne dzieje konspiracji i aresztowania. Wtajemniczyłam Danusię w sposoby kontaktowania się z wolnością, otrzymywania grypsów i wałówek, poruszania się po więzieniu i ułatwiania sobie życia. Zawarłyśmy sztamę, tak zwaną „więzienną wspólnotę”. Oznaczało to dzielenie się wszystkim, co się zdobędzie, nie wyłączając kostki cukru czy papierosa.

Maria Zieleniewska-Ginterowa, Z pobytu w celi małoletnich, w: Wspomnienia więźniów Pawiaka, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1978, s. 192.

Odcinek 205: Henryk Grynberg, 1982 rok

2012-01-13T08:00:00.002+01:00

Z pamiętnika Henryka Grynberga

Arlington, 13 stycznia 1982 roku

Wyciąganie wraku samolotu Air Florida z rzeki.
Gdy w powietrzu pojawiają się płatki śniegu, Waszyngton wpada w popłoch i wysyła cały nieesencjonalny (nonessential) personel do domu. Wszyscy spieszą do aut, żeby jak najprędzej się wydostać z miasta, jakby to był alarm nuklearny, chemiczny czy bakteriologiczny. Tak też było dziś między trzecią a czwartą, ale mnie – choć nie lubię biura – tym razem jakoś nie ciągnęło do domu. Dogryzłem banana, dopiłem herbatę, doczytałem gazetę i dopiero potem powolnym krokiem poszedłem do samochodu. Wyjeżdżam z parkingu, skręcam w stronę międzystanowej drogi 395, która biegnie przez most do Wirginii, i widzę, że wjazd jest zapchany samochodami, które nie posuwają się do przodu, lecz zawracają. Zawracam więc i jadę do mostu Roosevelta. Też zapchany, ale nikt nie zawraca. Włączam radio, ale zamiast muzyki słyszę gorączkowe komunikaty. I nie o śniegu, tylko o moście na drodze 395, o który zawadził samolot po starcie z National Airport i zginęło 78 osób, włącznie z tymi, co jechali przez most, gdy ja dojadałem banana, dopijałem herbatę i doczytywałem gazetę.

Henryk Grynberg, Pamiętnik, Świat Książki 2011, s. 270.

Odcinek 204: Gabriela Zapolska, 1895 rok

2012-01-12T08:00:00.003+01:00

List Gabrieli Zapolskiej do Stefana Laurysiewicza

Paryż, 12 stycznia 1895 roku

Gabriela Zapolska.
Dziś powróciwszy z Mantes od Winawerów dostałam Twój list z opłatkiem, mój dobry Stefku. Nie sądź, że zapomniałam o Tobie w święta. Napisałam do Ciebie list, ale podarłam go. Wydał mi się zimny, sztywny i banalny. Pomyślałam, że lepiej, ażebyś żadnego nie dostał niż taki w dniu Wigilii.
Nie wiem, czy wiesz o tym, że ja jestem bardzo ciężko chora. Mam wrzody w żołądku i 3 miesiące nie biorę nic w usta, prócz lodu i zimnego mleka. Żołądek mój nic nie trawi, nawet lekarstw nie znosi. Leżę przeważnie. Ostatnio już było tak źle, iż nawet mleko z krwią zwracać zaczęłam. Poradzono mi pojechać na kilka dni na wieś. Poczciwi Winawerowie zabrali mnie do siebie do Mantes. Tam spędziłam Nowy Rok, siedząc w szlafroku i patrząc, jak inni jedzą, piją, śmieją się i grają w karty. O dziewiątej Winawerowa kładła mnie spać jak dziecko. [...] Nie poznałbyś mnie teraz, to pewno! Jestem szczupłą zupełnie i coraz się więcej zbliżam do tej mojej wychudzonej fotografii, którą mam sprzed laty dwunastu. [...]
Liczę dnie do wyjazdu. Dziś, jutro, rada bym znaleźć się pomiędzy Wami. Naturalnie, uciekać chętnie będę. Ale czasem tęsknota mnie porywa. Tak bardzo chciałabym być na Nowym Świecie i zobaczyć Ujazdowskie Aleje! [...]
W Paryżu można znaleźć serca, tylko my nie żyliśmy z Francuzami. [...] A przy tym ten spokój, to odosobnienie, czy to za nic się nie liczy? Czy to nie wszystko, wtedy gdy. potrzeba i nerwy mieć wolne od szarpania się w towarzyskich pętach, i czas konieczny do pracy. W Warszawie życie moje jest point de cuire [punktem zapalnym] wszystkich plotkarzy i próżniaków. Zajdę do restauracji i zjem porcję pieczeni, nazajutrz rano bieży wieść, iż Zap[olska] była w knajpie, upiła się i zażądała szampana do wymoczenia obcasów od bucików. (Autentyczna plotka.)
Tu tego nie mam. [...] Przeniosłam się na Montmartre i oprócz kilku osób, które sobie wybrałam, z nikim nie żyję. Mam kilku Francuzów znajomych, malarzy, rzeźbiarzy, dziennikarzy, ci przychodzą na śniadania albo na obiady, gawędzimy o wszystkim, ja się uczę, kształcę, umysł mój się rozwija i powoli przygotowuje się do pisania po francusku.
Co mi w zamian da Warszawa? Moc nienawiści, zazdrości kobiet, podłości mężczyzn, głupoty i zacofania. Obczernią mnie, obrzucą jadem prywatne moje życie, wytępią talent siłą, bo widzisz, ja teraz już nie umiałabym się z nikim borykać i brać za bary, jak dawniej. A tak, pluję na to, co o mnie tam mówią, nie wiem. Nie chcę wiedzieć. Piszę, pracuję cicho, z daleka. To wystarcza.
Przyjechać jednak muszę i przyjadę. Sam doktor nawet mówi, że to dużo dopomoże do mego wyzdrowienia.
Co do futra, nie kłopocz się nim. Nie wychodzę nigdzie, nie mogłabym go nawet włożyć. Chciałam Cię prosić o samowar, ale Makowska przysłała mi na kolędę prześliczny, ogromny samowar.
Oto, co chciałabym mieć: świecznik żydowski, wiesz, taki jak w bożnicach wisi, mosiężny, nieduży, bo moja sala jadalna niewielka. A! gdybyś mi taką uciechę sprawił, byłabym Ci serdecznie wdzięczna. [...]
Co Ci więcej powiem? Chyba to, że śnieg tutaj (gość rzadki), że Ohnet będzie wybrany do Akademii, że wchodzę w polemikę ze Strindbergiem w „Revue Blanche” i że zawsze miałam rację mówiąc, iż kobiety nie powinny być doktorami. Stefka Feinki[nd] przez pięć miesięcy mnie leczyła wprost przeciwnie i ze zwykłej gastrite zrobiła wrzody, takie szkodliwe lekarstwa idiotycznie mi dawała. Teraz mężczyźni muszą odrabiać to, co baba blagierka zepsuła.
Serdecznie Cię pozdrawiam. Przyślij mi ten świecznik! Sprawisz mi uciechę. I napisz długo i serdecznie, bez gniewu i urazy.
Najszczerzej Ci życzliwa
Zap

Gabriela Zapolska, Listy, t. 1, oprac. Stefania Linowska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1970, s. 472–474.

Odcinek 203: Zygmunt Dreszer, 1936 rok

2012-01-11T08:00:00.062+01:00

Dziennik podróży do Afryki Zachodniej Zygmunta Dreszera

11 stycznia 1936 roku

Latająca ryba.

Dzień dziś jakby po to, abyśmy odpoczęli po palących promieniach słonecznych: cichy prawie zupełnie, a pochmurny. W nocy „wiatr zdechł” (jak to mówi się na naszych jachtach), spadła bardzo obfita rosa, tak że pokład i mostek robiły wrażenie umoczonych przez duży deszcz. Ranek przyniósł nam wiatr z W., lekką martwą falę i chmury.
[...] Dziś pierwszy raz pojawiły się latające ryby. Ślinka do ust ciekła rozmaitym smakoszom z załogi i nie-załogi na widok ciemnego, wrzecionowatego ciała, unoszącego się z wody na skrzydłach ważki, przebiegającego kilkanaście metrów w powietrzu i wpadającego do morza, jak torpeda. Dziwne wrażenie wywierają te stwory: zbyt są duże i ciężkie, aby były owadami, i wprost nie chce się wierzyć oczom, że to ryby. Ale nawet przy dzisiejszem, niezbyt bogatem świetle, skrzydełka tych ryb mienią się cudownie.
Ukazało się ich kilkanaście sztuk. Na widok statku skrupulatnie skręcały w bok lub rzucały się do wody. Do czarnego potwora, sunącego szybko po powierzchni morza, nie miały zaufania. Zresztą tak samo delfiny trzymają ale z dala od nas, a nawet rekin, który pokazał się dziś, uznał za stosowne nie zbliżać się do statku. Towarzyszą nam stale tylko rdzawe mewy, no i specjalny gatunek małych mewek, przypominających w locie jaskółki. Mają to być podobno „Sturmvögel” — ptaki wieszczące burze. My się tem specjalnie nie przejmujemy i ze szczerem zadowoleniem obserwujemy ich istotnie ciekawe wyczyny lotnicze, gdy po dłuższem unoszeniu się na prądach powietrznych z wdziękiem „wodują”, lekko zadarłszy ogonek, pozwalając się unosić fali. Piszczą też od czasu do czasu, przypominając swym głosem nasze czajki.
Sturmvögel.
Wczoraj wieczorem przy pięknem świetle księżyca, który zdecydowanie przybiera na objętości, choć zachowuje swa formę łódki, zebrało się towarzystwu na sentymenty. Doszli do głosu komendant, Karśnicki, no i III oficer, odbywający właśnie wachtę. Zaczęło się, wiadomo, od rosyjskich cygańskich romansów, a potem Atlantyk, może po raz pierwszy w tej części, musiał wysłuchać całego repertuaru piosenek uczniów Szkoły Morskiej. Dostało się w tych piosenkach i historycznemu „Mamertowi”, i szeregowi innych oficerów ze „Lwowa” i „Daru Pomorza”! Ale w każdym razie te dwie godziny zrobiły nastrój — było to miłe.
W dyskusjach wczorajszych wypłynęło zagadnienie propagandy na statkach handlowych. Komendant opisywał swój pobyt w Szczecinie, gdzie na statek, który tam był pierwszym pod banderą polską, zjawiła się cała miejscowa Polonia. Sceny znane — uciecha, podziw, entuzjazm, przemówienia, śpiewy. Ale koszty tej zabawy obciążają nie konsulat, nie kompanię armatorską — lecz kapitana statku. A przecież w takich warunkach przyjęcie kilkunastu osób waży na budżecie jednostki!
Również dużą przykrością jest brak książek, które można byłoby zostawiać rodakom na obczyźnie. Sprawa przedstawia się tem gorzej, że — w Szwecji, Danii, Norwegii, Anglii — obcy, widząc polski statek, często żądają informacyj i druków o Polsce. Żąda tego armator, który czarteruje polski statek, żąda i kupiec, który odbiera węgiel ze statku. A tych rzeczy na statkach polskich brak. Normalnie nikt się tem zbytnio nie przejmuje. Ale młodzi komendanci statków i oficerowie ze Szkoły Morskiej starają się czasem wywiązać i z tego zadania. Często sami kupują odpowiednie publikacje, czasem biorą odpowiednie wydawnictwa od konsulatów zagranicą, o ile konsul ze swej strony docenia wartość takiej propagandy.
W ogóle książka i pióro są rzadkimi przedmiotami na statku. Oficerowie, zarówno pokładowi, jak maszynowi, mają zbyt rozbity czas przez wachty, by się przejmować takiemi rzeczami, a biblioteczka, o ile jest, to — gruntownie „wyczytana”. Tak samo i na „Poznaniu”: nie najgorsza biblioteczka beletrystyczna, ufundowana dla załogi przez firmę „Hartwig”, jest przeczytana, ale nie bardzo można skonstatować, by brak książek czy gazet przeszkadzał załodze i oficerom. Zrozumiałe to zresztą zupełnie: praca na statku wymaga dużego natężenia umysłu i woli, tak, że każda wolna chwilę chętnie poświęca się na taki czy inny odpoczynek. Zdaje się, że na ogół pasażerowie ulegają temu nastrojowi; przynajmniej tak mogę sądzić po pasażerach „Poznania”. Poza swą zawodową pracą trudno jest urwać parę minut na książkę. Najwięcej czytamy dopiero w łóżku, uprawiając swoje „15 minut dla zdrowia” umysłowego.
[...]

Uczestnicy wyprawy członków Ligi Morskiej i Kolonialnej na statku

s/s "Poznań" przed wyruszeniem w podróż do Afryki.

Zygmunt Dreszer, Pionierski rejs: dziennik podróży handlowej do portów Afryki Zachodniej, Liga Morska i Kolonjalna 1936, s. 51-53.

Odcinek 202: Bolesław Herbert, 1962 rok

2012-01-10T08:00:00.038+01:00

List Bolesława Herberta do syna, Zbigniewa

Sopot, 10 stycznia 1962 roku

Kochany nasz Książę -
Synku Kochany i Braciszku -

Iżeś rozsławił nasze rodowe nazwisko blaskiem swego talentu i zdolności a niemniej wytrwałą pracą i wysiłkiem niewolnym od ofiar i wyrzeczeń -
ufundowana została w miejsce honorowych wyróżnień, serdeczna, choć skromna, wdzięczna choć mała
nagroda rodzinna
którą - z okazji uznania Twego pięknego
Studium przedmiotu
w dniu l stycznia 1962 przez Jury „Paryż - Londyn - Monachium”
za
jedną z najpiękniejszych pozycji polskiej literatury - współcz[esnej]
ogłoszonych drukiem w roku 1961
- zechciej od Kochających Cię przyjąć kochającym sercem
Dan w Sopocie, Kościanie i Otwocku. Rodzice i Siostra

Flota wpłynie do portu PeKaO nadbrzeże 1-15-156-226, gdzie zacumuje.

Zbigniew Herbert.

Zbigniew Herbert, Korespondencja rodzinna, red. Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska, Gaudium 2008, s. 156.

Odcinek 201: Julian Tuwim, 1946 rok

2012-01-09T08:00:00.005+01:00

List Juliana Tuwima do Leopolda Staffa

9 stycznia 1946 roku

Julian Tuwim
244 West 72 Street (nie 92!)
New York City
USA
Julian Tuwim.
Poldziu najukochańszy! Twój list przyszedł tuż przed świętami i wcale sobie przedstawić nie możesz, jaka to była piękna gwiazdka dla mnie! O tym, żeście się uratowali, wiedziałem już od paru miesięcy, ciągle marzyłem, że się odezwiesz — aż tu nagle list! List od Staffa! I ten sam charakter pisma, co 35 lat temu. Tyle właśnie lat mija, gdy z Piekarskiej 15 poszedł Twój pierwszy list na ul. Andrzeja 40. Ze Lwowa do Łodzi. Dziś, z New Yorku do Pławowic, piszę z miłością nie mniejszą niż ta dawna.
Moi Kochani! Co to za szczęście, jaki cud, żeście to wszystko znieśli, przetrwali! Co za radość, altissime Poeta, że istniejesz i — piękne wiersze piszesz! Czytałem w „Twórczości” i „Odrodzeniu”.
Parę dni temu poszła paczka: palto i ciepła bielizna. Wkrótce pójdzie druga, dla p. Heleny. Za tę pierwszą podziękuj swemu ziomkowi, lwowianinowi, który ze łzami w oczach czytał Twój list. Bardzo Cię o to proszę, napisz zaraz parę słów do tego poczciwego człowieka: / Mr Joseph Gruss / 115 Central Park West / New York City.
O sobie nie będę się rozpisywał, bo to nieciekawe. Zresztą zobaczymy się wiosną, więc wszystko sam opowiem [...]. Poldziu! Piekło jest ogródkiem wiejskim w maju — w porównaniu z uczuciami, jakie żywię dla faszyzmu i faszystów każdej narodowości!
Z Ameryką, jak się pewno domyślasz, nie zżyłem się zupełnie, chociaż tu człowiek opływa we wszystko. „Dla naszego brata” New York dobry jest najwyżej na 5 tygodni, nie na 5 lat. Jadąc tu, myślałem, że po Broadwayu ciągle jeszcze chodzi „Walt Whitman, Cosmos, Manhattan's Son”... Ale ani śladu, ani cienia. — Najcudowniejszą przygodą uchodźczą było Rio de Janeiro. Do dziś mi się wierzyć nie chce, że taki cud może istnieć na ziemi.
Leszek [Jan Lechoń] i Kazio [Kazimierz Wierzyński] zerwali ze mną już w 1942 roku... Wydają pismo gloryfikujące durnia Bora i zbója Andersa. Co do Józia [Józefa Wittlina], to trochę tu, trochę tam, ni to, ni owo, nie wiadomo co.
Siostra moja i szwagier (Stawińscy) są w Washingtonie.
Moim głównym zajęciem teraz jest praca w komisji pomocy naukowej dla kraju.
Mam mnóstwo planów i zamiarów. Skończyłem pierwszy tom Kwiatów (8—9 tysięcy wierszy). Drugi będę pisał w Polsce. Jest tam, na samym początku, cały rozdział o Tobie — o tym, jak czytam Twoje wiersze. I taki refren:
Lecz gdy mi wspomnień dzwon dziś dzwoni,
Stary żal moim jest dzwonnikiem.
Pamiętasz?
Ale miałem nie pisać o sobie, a rozpisałem się na całego.
Pozdrów kochanych Ludwisiów [L.H. Morstina i jego żonę]. O nich też w Kwiatach pamiętałem (...„Nina Morsztynowa... Wódka w południe w Pławowicach”).
Stefa najczulej, najserdeczniej Was pozdrawia.
Ściskam Was i całuję mocno.
Wasz
Julian Tuwim

Julian Tuwim, Listy do przyjaciół pisarzy, oprac. Tadeusz Januszewski, Czytelnik 1979, s. 277-278.

Odcinek 200: Maksymilian Gierymski, 1874 rok

2012-01-08T08:00:00.004+01:00

List Maksymiliana Gierymskiego do ojca

Rzym, 8 stycznia 1874 roku

Kochany Ojcze!
Henryk Piątkowski,
Portret Maksymiliana Gierymskiego,
ok. 1874 roku.
Jakoś przecie ustaliliśmy się w Rzymie, rozpatrzyli – nie jesteśmy już zupełnie obcy. Z językiem bieda; gadają, że to tak łatwo się nauczyć włoskiego. Być może, ale znając dobrze łacinę, bo francuski, choć dużo jest pomocny, gdy idzie o rozumienie tego, co napisane, na bardzo mało zda się w mówieniu; bo sposób wymawiania francuskich wyrazów, nawet najbardziej podobnych do włoskich w pisowni, jest tak odmienny, jak powiadam w wymawianiu, że francuski często więcej mięsza niż pomaga do zrozumienia. [...]
Czas mamy zadziwiający. Niech sobie Kochany Ojciec wyobrazi cały grudzień i tę część stycznia – najpiękniejsza pogoda. Dla ogrzania pokoju otwieramy okna, które są tu drzwiami na balkon, i wygrzewamy się na słońcu. Dwadzieścia kilka stopni ciepła na słońcu, to nie jest rzeczą nadzwyczajną tutaj. [...]
Przed niedawnym czasem gazety niemieckie donosiły o cholerze w Monachium tak silnej i tak niewyleczalnej, że na 40 osób dziennie, które zachorowywały, 40 wywożono na cmentarz.
We Włoszech, chwała Bogu, ani słychać o niej; koło Neapolu tylko przed miesiącem zdarzały się rzadkie wypadki, ale teraz ustało wszystko. Ja tu też słaby byłem; dobrze ze dwa tygodnie taką miałem diarię [biegunkę], że po prostu woda się ze mnie lała. Myślę, że łażenie po chłodnych i wilgotnych katakumbach, które ciekawość każe zwiedzić, po muzeach nieogrzewanych, przyczyniło się do mojej choroby, bo bardzo często z zaziębienia dostaje się czegoś podobnego. Być może też, że kuchnia włoska żołądek mi od razu popsuła i to jest bardzo prawdopodobne, bo Włosi wszystkie potrawy przyrządzają na oliwie. Smażą, gotują, pieką – wszędzie oliwa jest w robocie. Włoch ma taki wstręt do masła, choćby najświeższego, jak my do oleju. Przez jakiś czas, a nawet teraz jeszcze, dla uniknienia złych skutków ich przyprawy jadam najczęściej zupę, tj. rosół, i roztboeuf albo sztukę mięsa, bo tu już trudno dolać oliwy; zdarzy się jednak, że weźmie mnie chętka na jaką pieczeń albo potrawę włoską, to potem mam niestrawność dzień cały, a czasem i drugi. Powiadają, że można się przyzwyczaić; może się i ja przyzwyczaję, a teraz całuję rączki Kochanego Ojca za siebie i za Olesia, bo go obecnie w domu nie ma, i życzę najlepszego zdrowia
Max

Maksymilian i Aleksander Gierymscy, Listy i notatki, oprac. Juliusz Starzyński i Halina Stępień, Ossolineum 1973, s. 145–146.

***

Mansfield, Plath, Mrożek, Nałkowska,
Kossak, Lechoń i Dąbrowska,
Czechow i Skłodowska-Curie
W płaszczach tutaj się stawili.
Już od dwustu dni co rano
Można przez nich popaść w amok.
Anegdoty, pieprzne, plotki,
Egzystencji urok słodki,
Lecz też ciemne życia strony
Chłoniesz wzrokiem rozpalonym.
Tu romansik, tam znów pogrzeb
Każdemu da według potrzeb
Autorów zacna gromada
Co się co dzień tu spowiada.
Dziś więc, czytelniku miły,
Urodziny obchodzimy.
Czyś więc panią jest, czy panem
Złóż życzenia rymowane.

Odcinek 199: Sylvia Plath, 1956 rok

2012-01-07T08:00:00.002+01:00

Pocztówka Sylvii Plath do matki

Nicea, Francja 7 stycznia 1956 roku

Vence.

Droga Mamo,
Wczoraj miałam chyba najcudowniejszy dzień w życiu. Wyruszyłam na skuterze słynną nicejską Promenadą des Anglais, pełną kawiarń na wolnym powietrzu, wspaniałych barokowych fasad, palmowych szpalerów i wędrownych muzykantów, po czym skierowałam się w głąb lądu, do Vence, by obejrzeć piękną, nowo zbudowaną katedrę Matisse'a, którą znam i kocham od lat z fotografii w moim magazynie sztuki.
Jak opisać piękno tego kraju? Wszystko jest tak małe, kameralne, wyszukane i bujne. Tarasowe ogrody na stromych stokach żyznej, czerwonej gleby; pomarańczowe i cytrynowe drzewa, gaje oliwne, różowe i brzoskwiniowe domki. Maleńkie Vence na ogrzanym słońcem wzgórzu — bez sklepów, senne, spokojne. Poszłam do katedry Matisse'a — mała, o czystych, wyrazistych liniach. Biała, z niebieską dachówką połyskującą w słońcu. Niestety, zamknięta! Dostępna dla publiczności tylko dwa dni w tygodniu. Dobroduszna, gadatliwa wieśniaczka opowiedziała mi o bogaczach, którzy przyjeżdżają codziennie wielkimi samochodami z Włoch, z Niemiec, Szwecji itd. i nie mogą się dostać nawet za wielkie sumy pieniędzy. Zrozpaczona, powędrowałam na tyły otoczonego murem klasztoru, skąd widać było narożnik kaplicy, rysowałam, obserwowałam gołębie i pomarańczowe drzewa, czując się jak Alicja za bramami ogrodu. Potem wróciłam przed fronton i wpatrywałam się z twarzą wciśniętą między pręty zamkniętej bramy. I rozpłakałam się. Wiedziałam, jak pięknie jest w środku, czysta biel i promienie słońca zza niebieskich, żółtych i zielonych szyb witraży.
Potem usłyszałam głos: „Ne pleurez plus, entrez” i matka przełożona wpuściła mnie do środka, odprawiwszy wszystkich bogaczy w samochodach.
Uklękłam w samym sercu rozsłonecznionych barw nieba, morza i słońca, w czysto białym jądrze kaplicy, „Vous etes si gentille”, wybąkałam. Zakonnica uśmiechnęła się: „C'est la misericorde de Dieu”. To była prawda.
Całuję, Sylvia

Wnętrze katedry w Vence, zaprojektowanej przez H. Matisse'a.

Sylvia Plath, Listy do domu, tłum. Ewa Krasińska, Czytelnik 1983, s. 167-168.

Odcinek 198: Franz Kafka, 1913 rok

2012-01-06T08:00:00.021+01:00

List Franza Kafki do Felice Bauer

Z 6 na 7 stycznia 1913 roku

Franz Kafka i Felice Bauer, 1917 rok.
Nie śmiej się, Najdroższa, nie śmiej się ze mnie, w tej chwili straszliwie poważnie takie mam oto pragnienie: Żebyś Ty nareszcie była tutaj! Obliczam sobie często dla zabawy, za ile godzin przy najbardziej sprzyjających okolicznościach mógłbym najwcześniej być u Ciebie, za ile godzin Ty u mnie. Zawsze trwa to za długo, o wiele za długo, tak rozpaczliwie długo, że nawet gdyby nie było innych przeszkód, już z powodu tego długiego czasu nie można by się zdecydować na spróbowanie. Dziś wieczór poszedłem z domu prosto pod ten budynek na ulicy Ferdynanda, w którym ma swoje biuro przedstawiciel waszej firmy. Wyglądało to niemal tak, jakbym miał tam rendez-vous z Tobą. Ale sam obszedłem dom dookoła i sam się następnie oddaliłem. Nawet wzmianki o firmie Lindström nie znalazłem wśród tabliczek z szyldami. Ten człowiek nazywa siebie tylko przedstawicielem generalnym jakiejś Gramophone-Company. Dlaczego? Często się użalam nad tym, że tak niewiele miejsc w Pradze, w każdym razie wedle mojej wiedzy, ma jakiś związek z Tobą. Mieszkanie Brodów, Skorzepka, Targ Węglowy, ulica Perłowa, Owocowa, Przykopy. Następnie jeszcze kawiarnia w Domu Reprezentacyjnym, sala śniadaniowa w hotelu Pod Niebieską Gwiazdą i hall. Jest to niewiele, Najdroższa, ale jak to niewiele wybija się dla mnie na planie miasta!

Tyle Ci mam dziś do powiedzenia w odpowiedzi na oba Twoje listy dzisiejsze, że Twoja matka, gdyby mogła wczuć się w mój stan, musiałaby się właściwie zdziwić i tak zapytać: Jak można jeszcze w ogóle pisać, gdy ma się tyle do powiedzenia i gdy się wie, że wskutek masy tego, co się chce powiedzieć, pióro pociągnie jedynie niepewny i przypadkowy ślad.
Franz Kafka.
Moją fotografię włożyłaś więc do swojego serduszka (to nie jest serduszko, lecz coś znacznie wspanialszego!), do swojego medalionu, jako niewygodne sąsiedztwo dla Twojej małej siostrzeniczki, i — czy dobrze czytam? chcesz go nosić w dzień i w nocy? Czy nie miałaś chęci, żeby to niedobre zdjęcie wyrzucić? Czy ja się z niego nie wpatruję w sposób zbyt przerażający? Czy zasługuje ono na zaszczyt, jaki mu czynisz? Pomyśleć, że moja fotografia jest w Twoim medalionie, ja zaś siedzę tutaj sam w moim lodowato zimnym pokoju, w którym, jak mi się wydaje, ku swojej hańbie przeziębiłem się w ostatnich dniach. Ale poczekaj, ty niedobra fotografio, błogosławiona będzie chwila, gdy ja przyjdę i własnoręcznie cię wyjmę z medalionu. A nie wyrzucę ciebie precz tylko ze względu na spojrzenia, jakie Felice może zmarnowała na ciebie.
Przerywam, jest już późno, skończyć i tak nigdy nie potrafię, a zresztą co to za zajęcie dla rąk pisać listy, skoro po to są one stworzone i tego tylko pragną, żeby Ciebie trzymać.
Franz

Franz Kafka, Listy do Felicji, t. 1, tłum. Irena Krońska, Państwowy Instytut Wydawniczy 1976, s. 225-227.

Odcinek 197: Jerzy Andrzejewski, 1981 rok

2012-01-05T08:00:00.004+01:00

Z dziennika Jerzego Andrzejewskiego

5 stycznia 1981 roku

Zofia Nałkowska.
Dopiero wczoraj skończyłem lekturę III tomu „Dzienników” Zofii Nałkowskiej, w Oborach nie przeczytałem ani jednej stronicy. III tom obejmuje lata 1918-1929 i o tyle wydaje się bogatszy od tomów wydanych uprzednio, iż Nałkowska odnotowuje w tym okresie nie tylko więcej uwag poświęconych wydarzeniom politycznym, lecz i samą siebie przedstawia w wielu fragmentach w sposób zaskakujący nawet tych, którzy ją wprawdzie znali, przecież zawsze w roli reprezentacyjnej, rozważnie, choć niekiedy aż do przesady wykreowanej.
Spędziłem przed wieloma laty cały miesiąc w towarzystwie Nałkowskiej, uczestniczyłem bowiem w delegacji polskich pisarzy odwiedzających po raz pierwszy po wojnie Czechosłowację. Z uczestniczących w owej delegacji pozostałem przy życiu tylko ja jeden, nie ma Nałkowskiej, nie żyją od lat już dość wielu: Wiktor, Gojawiczyńska oraz Przyboś. Chyba najlepiej z nich wszystkich zapamiętałem Nałkowską. Skończyła już lat sześćdziesiąt, lecz mimo męczącej podróży oraz nie kończących się uroczystych powitań i bankietów zawsze była w pełnej gali, ożywiona, dowcipna, w każdym momencie gotowa podtrzymać kulejący dialog, wygłaszająca swoje świetne kwestie, jakby je już zawczasu przygotowała. Tak bardzo zarówno pod względem fizycznym, jak również intelektualnym wypełniała sobą każdą sytuację, w której uczestniczyła, iż nie dawała sposobności do snucia domysłów, co się poza tą kreacją kryje. Nieszczęśliwa w miłości, chorowita, zagrożona głuchotą, przygnieciona widmem starości, poszukująca w lustrach jej złowieszczych znaków? Nigdy mi to do głowy nie przyszło, choć przecież już wiedziałem coś niecoś o jej uczuciowych troskach.
Otóż w III tomie „Dzienników” Nałkowska w rozlicznych fragmentach utrwala siebie w takim właśnie zapisie zaprzeczającym obiegowym o autorce „Granicy” opiniom. Długoletni i nieszczęśliwy związek z jednym z najbliższych ludzi Piłsudskiego, słynnym Jurem-Gorzechowskim, niegdyś głośnym z najśmielszych akcji bojowcem socjalistycznym, później już tylko żandarmem, działającym na kresach wschodnich, przede wszystkim w Grodnie, głośnym z brutalnego zwalczania opozycji, głównie komunistów oraz białoruskich patriotów; nieustanne przypadłości zdrowia, chroniczny brak pieniędzy, zagrożenie głuchotą i to udręczające obliczanie lat oraz nie mniej męczące pisarskie wątpliwości - oto Nałkowska, jakiej nie tylko nie znaliśmy, lecz jakiej się trudno było domyślić. Zresztą ta świetna Nałkowska raz po raz pojawia się i w tym III tomie „Dzienników”. Skoro w formie zaliczki lub honorarium otrzymuje większe pieniądze, natychmiast sprawia sobie nowe toalety i z głębi samotnych rozterek i udręk - strojna w blask zmobilizowanej urody zjawia się na jakimś oficjalnym przyjęciu lub na raucie u prezydenta na Zamku, aby później zanotować, że wyglądała dobrze, czuła się świetnie i mówiono jej wiele komplementów. Jedyną z jej słabostek była łatwość snucia domysłów, iż każdy, kto szuka jej towarzystwa - musi się w niej kochać. Biedna Nałka! Śmieszna Nałka! Wspaniała Nałka!
Już parokrotnie wychwalałem przypisy pani Hanny Kirchner. Z największą przyjemnością czynię to raz jeszcze. Komentarze pani Kirchner czyta się z zainteresowaniem dorównującym temu, które towarzyszy lekturze tekstu głównego. Co za erudycja! Ile poświęconej pracy!

Jerzy Andrzejewski, Gra z cieniem, Czytelnik 1987, s. 170-171.

Odcinek 196: Agnieszka Osiecka, 1982 rok

2012-01-04T08:00:00.012+01:00

Niewysłany list Agnieszki Osieckiej do premiera Wojciecha Jaruzelskiego

4 stycznia 1982 roku

Agnieszka Osiecka
Szanowny Panie Premierze!
Przyjaciele mojego dzieciństwa - jak Andrzej Drawicz - siedzą w więzieniu.
Przyjaciele mojej młodości - jak Wiktor Woroszylski - siedzą w więzieniu.
Przyjaciele moich lat dojrzałych - jak Janusz Anderman - siedzą w więzieniu.
Dygnitarz, którego poznałam w końcu lat 70. i polubiłam w końcu - Tadeusz Wrzaszczyk - siedzi w więzieniu.
Kobiety, które od lat podziwiałam - Halina Mikołajska i Anka Kowalska - siedzą w więzieniu.
Program III P[olskiego] Radia, w którym pracowałam - nie istnieje.
Redakcje, dla których pisałam - są w rozsypce.
Mój samochód, jak kupa bezwstydu z żelaza, stoi na ulicy - chuligani co wieczór piszą na nim świństwa.
Moja córka przynosi ze szkoły prezenty z paczki - rosyjskie cukierki i zabawki.
Ciężko mi oddychać, jeść i spać. Kraj nasz zamienił się w wielki magiel do prasowania ludzi. Ceny serwisów pani Solskiej wymienia się jednym tchem z plugastwami pod adresem sekretarki Wałęsy. Pokazują [się] źli ludzie, otaczają nas kłamiące maszyny - radio, tel[ewizja] i tel[efon].
Boję się.
Ile razy otwieram oficjalny druk, drżę, że to wezwanie w czyjejś lub mojej sprawie.
Ile razy słyszę kroki mleczarza, myślę, że to milicjant.
Ile razy słyszę milicjanta, myślę, że to do mnie.
Lękam się upić, żeby nie przegapić jedenastej, i lękam się telefonować, żeby się z czymś (z czym?) nie wygadać.
Lękam się również, kiedy do mnie ktoś telefonuje.
Kiedy dzwonią z telewizji lub radia i proponują mi współpracę, boję się nie przyjąć, bo strach przed konsekwencjami, i boję się przyjąć, bo wstyd przed Bogiem.
W tej sytuacji - pisanie łzawych piosenek wydaje mi się zajęciem jałowym, a pisanie piosenek wesołych - zajęciem obrzydliwym.
Mam już czterdzieści pięć lat; doznawałam w życiu wielu najrozmaitszych uczuć, ale wśród nich strach odgrywał olbrzymią rolę: w dzieciństwie bałam się ojca, na studiach - kolegów, w urzędach - urzędników.
Jedyne kilkanaście miesięcy życia, kiedy całkowicie zapomniałam o strachu, zawdzięczam istnieniu związku "Solidarność". Już choćby przez samo to - przez pamięć tych kilkunastu miesięcy - nie jestem w stanie przejść do porządku dziennego nad tym, co się dzieje i podjąć w pół taktu pisania powtarzanych refrenów. Tego się nie tańczy.
Innych zawodów nie znam. Do pracy fizycznej będę wkrótce nieprzydatna. Uprzejmie proszę o zezwolenie na opuszczenie kraju. Pieniądze - ZLP -
Agnieszka Osiecka

Agnieszka Osiecka, Na wolności. Dziennik dla Adama, Prószyński i S-ka 2008, s. 115-116.

Odcinek 195: Maria Dąbrowska, 1951 rok

2012-01-03T08:00:00.022+01:00

Z dzienników Marii Dąbrowskiej

Warszawa, 3 stycznia 1951 roku, środa

Szczęśliwego Nowego Roku
życzy kominiarz.
Tak więc jesteśmy już w nowym roku i nowym półwieczu. Dosyć dziwny był sam dzień Nowego Roku. Na obiedzie miałam zaproszonych Kodejszków. On przyszedł z dorocznego przyjęcia u prof. Semeraua-Siemianowskiego z życzeniami od tegoż profesora dla mnie [...]. Pani Kodejszkowa przyszła piechotą (nie mogąc znaleźć taksówki) z rozwianym od wiatru włosem. Obiad był dobry, bo dzięki mrozom przechowała się dobrze druga świąteczna indyczka (indyka przywiezionego przez Hubertów zjedliśmy z nimi). Po południu zaczęli się schodzić goście całkiem nieoczekiwani, a niektórzy bardzo dawno nie widziani – wszyscy – nigdy u nas na Nowy Rok nie bywający. [...]
Oprócz tego rano przychodzili z życzeniami listonosz i dozorca, choć w Związkach postanowiono, że nie mają już w Nowy Rok chodzić po proszonem. I w samej rzeczy to jest tradycja dosyć żenująca, nie ze względów materialnych, tylko tak jakoś. Musiałam z nimi też wypić, a nie chcąc już pić wódki, piłam wino. W rezultacie w ogóle za dużo piłam w te świąteczne tygodnie i dwa dni po Nowym Roku cierpiałam na straszne rozdrażnienie i męczącą tachikardię, która do dziś mnie nęka.
Bardziej jednak męczy mnie i odbiera sen sprawa Pepysa. Nie tylko nie wydali tego w żadnym z przewidzianych terminów, ale w wywiadzie prasowym udzielonym przez Kuryluka co do zamierzeń wydawniczych PIW-u nie wspomniano nic o tej publikacji. [...] Okazało się, że cenzura znowu zaczepiła moją przedmowę i że to jest przyczyną nowej zwłoki, ale też zasadniczo sprawa jest „na dobrej drodze”. [...] A niech to diabli porwą! Przed wojną moje rękopisy szły do druku nazajutrz po przyniesieniu ich do wydawcy.

Maria Dąbrowska, Dzienniki, t. 4, oprac. Tadeusz Drewnowski, Czytelnik 1988, s. 5–6.

Odcinek 194: Józef Alfons Potrykowski, 1859 rok

2012-01-02T08:00:00.080+01:00

Dziennik Józefa Alfonsa Potrykowskiego

2 stycznia 1859 roku

Witold, mój syn, nie wrócił do domu. Być może, że jest gdzieś zaaresztowanym albo też gdzieś pije i resztę dopija moich biednych pieniędzy. I cóż z nim zrobić? Wypędzić go, prawie ślepego, niepodobna. Wybić? Tego nie lubię i dusza moja na to się wzdryga. Do kozy wsadzić — byłoby to mnie samego i moje nazwisko sczernić.

3 stycznia 1859 roku

Witold wrócił do domu nocy zeszłej pijaniuteńki, bez chustki od nosa, bez portmonetki i bez grosza, w stanie zabłocenia wszelkie wyobrażenie przechodzącego. Dziś rano niczegom się u niego dopytać nie mógł — pijany jak bestia; ocucony, sam nie wie, co gada. Zdaje mi się, że musi te nadużycia przechorować, bo się ani ruszyć nie może. [...]

Rycina dziewiętnastowieczna.

Józef Alfons Potrykowski, Tułactwo Polaków we Francji: dziennik emigranta, cz. II, Wydawnictwo Literackie 1974, s. 468-469.

Odcinek 193: Katherine Mansfield, 1915 i 1919 rok

2012-01-01T00:01:00.010+01:00

Dziennik Katherine Mansfield

1 stycznia 1915 roku

Katherine Mansfield.
Mal. Anne Estelle Rice.

Jaki marny dzienniczek, ale zdecydowałam się prowadzić go w tym roku. Doczekaliśmy się odejścia Starego Roku i nadejścia Nowego. Była cudna noc, błękitna i złota. Zabrzmiały dzwony kościelne. Wyszłam do ogrodu, otworzyłam furtkę i omal nie cofnęłam się z powrotem. J. [John Middleton Murry] stał w oknie i wyciskał pomarańczę do filiżanki. Cień róży sztamowej tworzył na trawniku mały bukiecik. Księżyc i rosa pokryły wszystko blaskiem. O samej północy zdawało mi się, że słyszę kroki na drodze, i przestraszona uciekłam do domu. Lecz nikt nie przeszedł. J. powiada, że zachowałam się jak dzieciak. Oczyma duszy ujrzałam ducha. L. M., bardzo blada, z rozwianymi włosami i z ciemnymi oczami pełnymi trwogi.
Mam dwa życzenia na ten rok: pisać i zarabiać. Pomyśleć tylko: mając pieniądze moglibyśmy pojechać, gdzie zechcemy, moglibyśmy mieć pokój w Londynie, moglibyśmy sobie pozwolić na swobodę, niezależność i dumę wobec nic nie znaczących ludzi. Bieda nas tylko tak przycisnęła. J. nie potrzebuje pieniędzy i nie chce zarabiać. Ja muszę, ale jak? Przede wszystkim skończyć tę książkę [powieść Maata]. To na początek. Kiedy? W końcu stycznia. Jeśli ci się uda, jesteś uratowana. Gdybym pisała cale dnie i noce, mogłabym to zrobić. Tak, mogłabym. Dalej więc! Czuję, że zbliża się nowe życie. Wierzę, jak zresztą zawsze wierzyłam, że ono przyjdzie i wszystko będzie dobrze.

Katherine Mansfield, Dziennik, tłum. Teresa Tatarkiewiczowa, Czytelnik 1985, s. 33-34.

List Katherine Mansfield do Dorothy Brett

Hampstead. Środa. 1 stycznia 1919 roku

Katherine Mansfield
Mieliśmy cudowne święta: pończochy, drzewko, ozdoby, strzelające cukierki, pudding, napoje — mocne i obfite. Dostawaliśmy i wysyłaliśmy paczki, a Murry był w takim usposobieniu, jakby od Wigilii do drugiego dnia świąt nie zdejmował bibułkowego kapelusza. (Był to wielki czerwonożółty motyl). Stopniowo, pod wpływem wina i chińskich przysłów postanowiliśmy bawić się w szarady — Kot, Gertler, Campbell itp. Ach, jak mi było przyjemnie! Jak ja ich wszystkich kochałam! Poruszali się i błyszczeli niby świeczki na najciemniejszym, najbardziej tajemniczym drzewku. Chciałam im powiedzieć: „Bądźmy zawsze tacy jak teraz, nie budźmy się nigdy, bo zobaczymy, że wszystko minęło".
Raz jeszcze przekonałam się, jakie życie może być radosne i czarujące, zobaczyłam, że jeszcześmy się nie zestarzeli, że krew wciąż żywo krąży nam w żyłach. Potrafimy się śmiać. Czerwone krzesła zamieniliśmy w statek piratów, Koteliański włożył mufkę na głowę, a Campbell uwiązał sobie pod szyją słomiankę. Czyż nie można by tego częściej urządzać? Życie należałoby dzielić między pracę a zabawę — prawdziwą zabawę. Nie powinniśmy siadywać po kątach, skończywszy pracę. Czuję, że moje gorące pragnienie szczęścia nie da się nigdy ugasić.
Rozwarto wreszcie bramy mego więzienia — wolno mi wychodzić. Znalazłam człowieka, który mnie wyleczy. Ale mówi, że nie mogę jechać do Szwajcarii, natomiast z wiosną powinnam wyruszyć gdzieś do podzwrotnikowego klimatu, na przykład na Majorkę lub Korsykę. Utwierdziło mnie to w przekonaniu, że Cię skuszę i że odwiedzisz mnie w małym domku, gdzie przed progiem rosnąć będzie figowe drzewo i daktylowa palma. Wiwat życie! Nie wysyłam do Ciebie listu tylko okrzyk, abyśmy naprawdę spędziły razem część Najzupełniej Nowego Roku.

Katherine Mansfield, Listy, tłum. Maria Godlewska, Czytelnik 1978, s. 169–170.

Odcinek 192: Jan Sobieski, 1667 rok

2011-12-31T08:00:00.002+01:00

List Jana Sobieskiego do żony, Marii Kazimiery

Żółkiew, 31 grudnia 1667 roku

Maria Kazimiera, portret ok. 1660–1665.
Jedyna duszy i serca pociecho, najśliczniejsza i najwdzięczniejsza Marysieńku moja!
Nie spuszczając się na tamte kupno jmp. łowczego warszawskiego, com tylko dostać mógł we Lwowie, posyłam Wci sercu memu, tj. nóżek rysich par cztery, według rozkazania Wci mojej duszy, czapek dwie aksamitnych białych. Do jednej dostałem sobolka bardzo czarnego i przyszyć dałem, boby tam podobno z tym tak dobrze się sprawić nie umiano. Soboli wprawdzie, rozumiem, że tam kupi jmp. łowczy według pisania mego u [kupców z] Moskwy, gronostajów i ogonków; jednak ja dla wszystkiego [na wszelki wypadek], a najbardziej, aby się wygodziło Wci sercu memu i w odwłokę nie szło, posyłam mój kołnierz soboli, w którym jest soboli siedem. Nie wiem tedy, jeśli się wygodzi w tym z woli Wci mojej panny, bo nie wiem cale, do czego to Wć potrzebujesz. Ale to sobole niezłe i o takie teraz trudno. Posyłam w tym pudełku i bawełnicę turecką [koc] taką, jaką już Wć masz, moja duszo, a drugiej natenczas we Lwowie dostać nie można było, a to pour le lit d’ete [do łóżka na lato]. Cale teraz we Lwowie niczego dostać nie może, chyba na jarmarku, którego się bardzo dobrego spodziewają, bo zima arcydobra i pokój zewsząd tymi czasy.
Ów Ormianin pojechał aż do Persji; obiecuje pewnie perły wywieźć i gruszki szmaragdowe, piękniejsze jeszcze niżeli te, co wywiózł p. Radziejowski młody, które też bardzo piękne i czyste, i niemałe, tylko zda mi się, że nazbyt podługowate. Z jarmarku co by posłać Wci dobrodziejce [mojej], racz oznajmić, luboć do niego do tej nieszczęsnej Warszawy odjechać muszę, skąd chciałbym obaczyć Gniew i nawiedzić Częstochowę; ale i tego, wątpię, aby mi pozwolono.
O herby Wci serca mego pisałem kilkakroć, abyś mi ich przysłała, a to aby ich dać wyrysować na lampie przed obraz Najśw. Panny Częstochowskiej, która będzie gorzała zawsze. Ma być, słyszę, nieszpetna, bo srebra kupiono na nią za tysiąc złotych dobrej monety, a od roboty pięćset złotych tąż monetą.
W tym pudełku i sam bym siebie rad posłał z duszy, gdyby to rzecz można [gdyby to było możliwe]; alebym podobno był niedługo wdzięcznym gościem, bo moje szczęście, czyli humor tych, w których się kocham, nietrwały i niestateczny. Obłapiam przy tym uniżenie dobrodziejkę moją ze wszystkiego serca i duszy i całuję z niepojętą pasją wszystkie wdzięczności najśliczniejszego ciała jedynej Marysieńki. A toute le familie mes tres humbles respects, obeissances et baise-mains [dla całej rodziny uniżone wyrazy szacunku, posłuszeństwa i ukłony]. Chłopca ode mnie pozdrowić i pocałować, jeśli go P. Bóg w dobrym chowa zdrowiu.

Jan Sobieski, Listy do Marysieńki, t. 1, oprac. Leszek Kukulski, Czytelnik 1973, s. 261–263.

Odcinek 191: Jerzy Wittlin, 1982 rok

2011-12-30T08:00:00.037+01:00

Dziennik Jerzego Wittlina

30 grudnia 1982 roku, wtorek

Okładka powieści
Krystyny Nepomuckiej.
[...] „Cnotę straciłam o piątej rano” — tak zaczęła swoją książkę Małżeństwo niedoskonałe wychodźczyni z PAX-u, Krystyna Nepomucka. Pani o wyglądzie angielskiej guwernantki z powieści dla dziewcząt w swoim debiucie opisała dzieje nieudanego małżeństwa z Busiem. Książka jak książka. Kiedy jednak się ukazała, nikt nie mówił: Czy czytałeś już Małżeństwo niedoskonałe?, ale właśnie: czy czytałeś „Cnotę straciłam o piątej rano...”? Pierwsze zdanie to szalenie ważna rzecz. Józef Ignacy Kraszewski zaczął którąś ze swoich powieści zdaniem: „Był późny wieczór...” i nie mógł mimo najlepszej woli nawet słowa napisać więcej. Skreślił więc to zdanie, napisał „Był świt” i... pojechał kolejne 400 stron. (W Cieszynie oglądałem pełny regał twórczości Kraszewskiego. 500 woluminów! I Kraszewski jeszcze miał czas redagować gazetę i w więzieniu siedzieć!) Reportażyści lat pięćdziesiątych zaczynali zazwyczaj zdaniem: „Pociąg ruszył z miejsca. Koła stukały miarowo... zapaliłem papierosa...” i dalej była fabryka albo PGR, pełna poświęcenia kobieta i mężczyzna, nasz towarzysz oraz wróg klasowy.
Więc cnota stracona o piątej rano była odkryciem, czymś nowym, nieznanym, poszerzającym granice wyobraźni, jeśli nie czymś wręcz zuchwałym. [...]

Jerzy Wittlin, Pójdź ze mną!, Wydawnictwo Literackie 1987, s. 45.

Odcinek 190: Sylvia Plath, 1961 rok

2011-12-29T08:00:00.018+01:00

List Sylvii Plath do matki

Piątek, 29 grudnia 1961 roku

Ted Hughes i Frieda, 1963 rok.
Droga Mamo,
Siedzę w salonie przy kominku, w którym trzaskają polana, a na gzymsie barwią się wciąż czerwone świece i około pięćdziesięciu kart świątecznych; nasza mała, gęsta choineczka obwieszona srebrnym ptactwem, błyskotkami i sercami z piernika nadal stoi i po zaciągnięciu nowych czerwonych zasłon z welwetu, które świeżo uszyłam, pokój przywodzi na myśl miłosny bilecik...
Akuszerka poradziła mi, abym kupiła termometr do mierzenia temperatury w pokoju dziecka. Byłam zdumiona. Średnia temperatura domu — w holu i nieogrzewanych pokojach — wynosi około 5° (rano w naszej sypialni: 4,5°). Kiedy po włączeniu elektrycznego grzejnika dochodzi do 10—12°, robi nam się gorąco. Wszystko zależy od przyzwyczajenia.
Były to moje najmilsze, najpełniejsze Święta w życiu. W Wigilię ubraliśmy choinkę i rozłożyliśmy całe mnóstwo gwiazdkowych prezentów. Pierwszy Dzień Świąt rozpoczęliśmy we trójkę od regulaminowego talerza owsianki, po czym wprowadziliśmy Friedę do udekorowanego salonu, którego jeszcze w tym stanie nie widziała. Gdybyś zobaczyła jej minę!
Ted musiał natychmiast przeczytać „Fox Book” (Książeczkę lisa). Powiedział, że jest to najpiękniejsza książka dla dzieci, jaką zna; mnie też bardzo wzruszyła, ponieważ dzieje się w Nowej Anglii Z wszystkich prezentów najbardziej podobała mu się „Książeczka lisa” i narzędzia od Warrena, których ani na chwilę nie wypuszcza z rąk. Dziś zamontował przy ich pomocy uchwyty do dywanu na schodach i twierdzi, że są wspaniałe i „bardzo amerykańskie”, to znaczy poręczne.
[...] Resztę świątecznego dnia spędziłam w kuchni piekąc mego pierwszego, wprost cudownego, złotobrązowego indyka nadziewanego farszem Twego przepisu z bułki namoczonej w śmietanie, brukselki, kasztanów i żółtej rzepy (coś między dynią a pomarańczą), gotując sos z podrobów i robiąc jabłka w cieście — z resztek naszych własnych, starannie przechowywanych jabłek. Późnym popołudniem zasiedliśmy we trójkę do wspaniałej uczty, a Frieda pałaszowała wszystko, aż jej się uszy trzęsły. Potem spokojny wieczór przy kominku...

xxx Sivvy

Sylvia Plath i Ted Hughes.

Sylvia Plath, Listy do domu, tłum. Ewa Krasińska, Czytelnik 1983, s. 417-418.

Odcinek 189: Maria de Sévigne, 1689 rok

2011-12-28T08:00:00.003+01:00

List Marii markizy de Sévigne do córki, Franciszki Małgorzaty de Grignan

Les Rochers, środa 28 grudnia 1689 roku

Nie dostałam Twoich listów, moja najdroższa. Lecz nie powinnam się uskarżać: nie zdarzało się to już od dawna. Mój pocztowy doniósł mi, nim zdążyłam się na cokolwiek poskarżyć, że często poczta z Bretanii odchodziła, zanim listy od Ciebie nadeszły; częstokroć jednak otrzymuję je jak należy i być może zima przyczyną jest tych drobnych nieporządków, toteż nie radzę Ci zmieniać ustalonych dni.
Rzekoma komnata pani de Sevigne na zamku Les Rochers.
Mieliśmy tu przepiękną pogodę aż do wigilii Bożego Narodzenia. Byłam właśnie na krańcu dużej alei i podziwiałam urodę słońca, kiedy dostrzegłam nagle wynurzającą się z zachodu chmurę czarną i poetycką, w której słońce zatopiło się rychło i jednocześnie opadła ohydna mgła; umknęła zaraz. Nie wychodziłam z pokoju i z kaplicy aż do dnia dzisiejszego, kiedy znów zjawił się biały gołąb, zwiastun pogody: ziemia odzyskała swą barwę, a drzewa, pokryte przez kilka dni kandyzowanym koperkiem, są znów takie jak zawsze; słońce wychodzące ze swej norki skłoni mnie zapewne na powrót do podjęcia spacerów; mogę Cię bowiem zapewnić, moja najdroższa, skoro tak troszczysz się o moje zdrowie, że ilekroć jest brzydka pogoda, spędzam czas przy kominku na rozmowach z Twoim bratem i jego żoną. [...]
Piękna księżna du Lude kazała porąbać wszystkie swoje srebrne meble na kawałki: Beaulieu widział to na własne oczy; lecz kawałki okazały się mieć wcale ładną wartość i dostała za nie jeszcze dwadzieścia siedem tysięcy talarów, co pozwoliło jej umeblować się na nowo meblami z drewna, powstawiać lusterka i zwierciadła, wszystko za skromną sumę dwóch tysięcy talarów. Wszyscy Rochefoucauld podczas pożaru noc całą spędzili w ogrodzie i nazajutrz ksiądz de Marsillac i jego siostry okropnej dostali chrypy i kaszlu; strat mieli na dwadzieścia tysięcy talarów. Opowiedziałam Ci oto, moja najdroższa, o niemałych zmartwieniach; w niedzielę lepszy list napiszę, mówić bowiem będę o Tobie i wszystkim, o czym mi piszesz. Tymczasem kocham Cię z całego serca, zawsze i codziennie. Myślę często o swej najdroższej córce i wierzę, że mnie kocha. Proszę ją o przekazanie wszystkim pozdrowień ode mnie i przyjęcie takowych od swego brata i jego połowicy.

Listy pani de Sévigne, tłum. Michał Mroziński i Anna Tatarkiewicz, Państwowy Instytut Wydawniczy 1981, s. 362–364.

Odcinek 188: Natalia Dawydowa, 1914 rok

2011-12-27T08:00:00.017+01:00

List Natalii Dawydowej do Karola Szymanowskiego

Rzym, 27 grudnia 1914 roku

Karol Szymanowski, 1911 rok.
Chéri,
czuję się tak winna wobec Pana, że kara, jaką muszę obecnie ponosić — Pańskie długie milczenie, zupełny brak wiadomości o Panu, nawet nieznajomość miejsca Pana zamieszkania — jest całkiem sprawiedliwa! Nie odpowiedziałam Panu na ostatni list, nie napisałam nawet, podczas gdy Pan prosił, by pisać często. I to wiedząc, że jest Pan samotny! Mam w końcu to, na co zasłużyłam, ale teraz, Chéri, proszę nie trzymać mnie dłużej w niepewności, proszę nie pozbawiać mnie Pańskich listów, proszę mi przynajmniej napisać, gdzie Pan jest? Depeszowałam do Pana do Zakopanego (poste restante), odpowiedzi brak. Jeśli jeszcze jeden dzień lub dwa nie otrzymam odpowiedzi na mój telegram, zadepeszuję do Lwowa, by dowiedzieć się Pańskiego adresu. Na stole znajdują się książki, które również czekają na to, by je wysłać — to Lorenzo da Medici, którego nareszcie zdobyłam w Rzymie. Przypuszczam, że znajdzie Pan tam sonety. Loescher (księgarz) powiada, że to najlepsze wydanie, jedyne kompletne. Jest tam także „portret nieznajomego” z Florencji. Czy to jest to, czego Pan chciał? Jeśli nie, poszukam czegoś innego. Ale ta głowa jest Perugina, z Galerii Uffizi. Myślę, że o to Panu chodziło?
Co Pan robi, Chéri? Byłam tak daleko od Pana przez cały ten czas! Napełnia mnie to smutkiem, lecz niech mi Pan wierzy, Karolu, moje myśli powracają, wciąż do Pana, a całe moje serce wypełnia wtedy czułość. Ta czułość pozostaje zawsze, nic nie może jej odmienić...
Pracuje Pan? Jest Pan sam? Jakże chciałabym być z Panem! Odczuwam taką potrzebę zobaczenia Pana! Oddałabym w tej chwili wszystko w świecie, by widzieć Pańską drogą twarz!
Tydzień już jak jestem w Rzymie, przez cały ten czas przebywałam w Neapolu. Jeśli byłam tam szczęśliwa, to również i przecierpiałam wiele... wiele, wiele, lecz nie mówmy o tym, to dla mnie zbyt bolesne. Potrzebuję teraz dużo spokoju... Rzym jest jak zawsze wspaniały, pogoda piękna! Mieszkamy w Hotel de Russie, który posiada wielki ogród od strony Pincio. Z okien mojego saloniku widzę Piazza del Popolo z jego fontanną, kościołami. Niech Pan o mnie nie zapomina, Karolu, niech Pan napisze jak najszybciej. List posyłam do Wiednia, może zostanie Panu przesłany dalej. Gdzie, gdzie Pan jest, Chéri? Proszę kochać mnie zawsze
Pańska
Nathalie

Karol Szymanowski, Korespondencja, t. 1, oprac. Teresa Chylińska, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1982, s. 409.